ЗНАЁМЫ НЕЗНАЁМЕЦ – ВЫБУХНЫ Г

Гук [г] у беларускай мове (у адрозненне ад рускай) фрыкатыўны, працяглы. У транскрыпцыі абазначаецца грэчаскай літарай γ (гама). Ён прамаўляецца лёгка, нязмушана. Яго можга цягнуць: [γ]ара, [γ]аспадыня, а[γ]ароджа. На канцы слова лёгкі [γ] гучыць як [х]: ро[х], лу[х].

Пры ўтварэнні выбухнога [г] адбываецца нібы выбух. У транскрыпцыі абазначаецца літарай г. Гэта пераважна словы, пазычаныя з еўрапейскіх моў: [г]узік, [г]анак, а[г]рэст, [г]арсэт, [г]валт, [г]ільза, [г]іпс, [г]онта, [г]уз, ня[г]е[г]лы, цу[г]лі, цэ[г]ла, шва[г]ер, [г]аза, [г]ізаваць, [г]арнец, сюды ж дадаюцца словы з гукаспалучэннем зг: абрыз[г]аць (пракіснуць), брыз[г]аць, браз[г]отка, маз[г]і, маз[г]авіты, рэз[г]іны і некаторыя іншыя словы.

Выбухны гук [г] сустракаецца і ў словах беларускага паходжання: браз[г]аць, роз[г]і, сліз[г]аць, мяз[г]а (мякота між карою і драўнінай), абрыз[г]лы (пракіслы), дж[г]аць (1. джаліць, апякаць, лупцаваць (крапівою), 2. хутка бегчы), брыз[г]ліна (кустовая расліна), воз[г]ры (слізь з носа, смаркачы), вэдз[г]аць (брудзіць, пэцкаць, квэцаць), дж[г]ір (рыба ёрш), плявуз[г]аць (гаварыць пустое, бессэнсоўнае). У народнай мове яшчэ больш такіх словаў.

Так, на Лагойшчыне кажць варыз[г]аць (вярзці абы-што), На Глыбоччыне ныз[г]ры (храпы ў каня, пыса ў каровы).

Вымаўленне выбухнога [г] адбываецца ў сярэдзіне вельмі многіх слоў, найчасцей запазычаных з неславянскіх моў, а таксама на стыку двух слоў: рукзак, Вялікдзень, як бачыш, экзамен, экзотыка, экзэмпляр, анекдот.

!!! Алгарытм ужывання выбухнога [г] заўважыў яшчэ ў XIX пачатку XX ст. наш славуты мовазнавец, пачынальнік беларускага мовазнаўства Яўхім Карскі ў сваёй фундаментальнай працы «Беларусы»: выбухны [г] рэгулярна ўзнікае пасля гукаў [з], [ж], [дз], [дж] у корані слова: з[γ]адаць (тут з – прыстаўка, а не частка кораня, таму тут фрыкатыўны г), аднак сліз[г]аць, дж[г]аць, дж[г]ір.

Класіфікацыйная характарыстыка фрыкатыўнага [γ] і выбухнога [г] у беларускай мове:

[γ] – заднеязычны (па месцы ўтварэння), фрыкатыўны (па спосабе ўтварэння), парны па мяккасці ([γ]—[γ’]), парныя па звонкасці/глухасці ([γ] —[х]).

[г] – заднеязычныя, выбухны, парны па мяккасці ([г]—[г’]), парныя па звонкасці/глухасці ([г] —[к]).

!!! Апошнім часам у мове назіраецца выразная тэндэнцыя да вымаўлення працяглага гука [γ] і ў пазычаных лексемах. Тым больш, што словы кшталту “агрэст, гузік, гуз, ганак” даўно асвоеныя мовай. Таму, на думку мовазнаўца Ю.М. Бабіча (“Культура мовы”: дапаможнік для студэнтаў (2001 г.)), у маўленні можна прытрымлівацца ўжывання фрыкатыўнага [γ] незалежна ад паходжання слова.

Заданне 1. Вызначыць, у якіх словах вымаўляецца фрыкатыўны [γ], а у якіх – выбухны[г].

Агрэст

Горад

Анекдот

Вакзальны

Гвалтоўны

Дэградацыя

К дому

Згвалціць

Гасцінец

Мазгавы

Гуз

Гергетаць

Цуглі

Падгуляць

Гірса

Згіб

Герой

Экзістэнцыяналізм

Цэгла

Нязграбны

Ганак

Згадка

Швагерка

Вэдзгаць