Пра курсы
ГАРАДЫ :

| Тэма: Касцюшка

15.02.2018
ТЭОРЫЯ І ПРАКТЫКА МОВЫ Родны склон назоўнікаў мужчынскага роду

Родны склон назоўнікаў мужчынскага роду

powerpoint70 СПАМПУЙЦЕ ПРЭЗЕНТАЦЫЮ POWER POINT
word70 СПАМПУЙЦЕ ТЭОРЫЮ І ЗАДАННІ Ў WORD
word70 СПАМПУЙЦЕ РАЗДАТКУ Ў WORD

Адным з самых складаных і спрэчных на сёння ў граматыцы беларускай мовы лічыцца правіла напісання склонавых канчаткаў назоўнікаў мужчынскага роду ў родным склоне. Правіла ўтрымлівае шмат палажэнняў і надзвычай складанае для выкарыстання носьбітам беларускай мовы, асабліва калі гэты носьбіт не лінгвіст. Ды нават і для лінгвіста не ўсё празрыста і ясна. Чаму лесу, але сквера, хоць і там і там гэта сукупнасць дрэваў? Чаму гала-канцэрта, але бенефісу, хоць абодва словы абазначаюць імпрэзы? Такія непаслядоўнасці і недарэчнасці сігналізуюць, што правіла патрабуе найхутчэйшага перадгляду. А на сёння мы вымушаныя карыстацца тым, што ёсць, і ў найбольш складаных выпадках звяртацца да нарматыўных слоўніках, у якіх, на жаль, таксама часам у адным і тым самым слове падаюцца розныя канчаткі. Ну і, канечне, вялікую колькасць неалагізмаў і новых запазычанняў з іншых моваў мы папросту ў слоўніках не знойдзем, таму кожны, хто іх ужывае, імкнецца аднесці іх да той ці іншай групы, падзедзенай у правіле, або папросту карыстаецца сваёй інтуіцыяй.

Дарэчы, у першых граматыках беларускай мовы перавага аддавалася канчатку –у перад канчаткам –а, як больш распаўсюджанаму ў народных гаворках. Так, паводле “Беларускай граматыкі для школ” Браніслава Тарашкевіча, канчатак –а мелі толькі тры групы назоўнікаў: 1. “У прадметах, што абазначаюць жывыя творы, напр., чалавека, Язэпа, брата, ваўка, вала, злодзея, вераб’я і інш.”, то бок, адушаўлёныя назоўнікі; 2. “У прадметах вобразных, што можна бачыць, лічыць, асабліва калі націск прыходзіцца на канчатак: грош — граша́, малаток – малатка́, нож – нажа́, нос – наса́, кош – каша́ і інш.”, то бок, назоўнікі з прадметным значэннем; 3. “у назовах месяцаў: студня, сакавіка, красавіка і г.д. Іншыя прадметнікі (‘назоўнікі’) звычайна маюць канчатак –у (-ю).” Аднак у выніку сумна вядомай правапіснай рэформы 1933 года гэтае правіла значна змянілася і ўскладнілася, а на першае месца па ўжывальнасці пад уплывам рускай мовы выйшаў канчатак -а/-я. Трэба зазначыць, што сёння бачым выразную тэндэнцыю да пашырэння канчатка –у, якая перадусім абумоўленая жаданнем адштурхнуцца ад рускай мовы, дзе ў большасці выпадкаў ужываецца –а.

 

Што мы мае на сёння? Якія канчаткі ўжываць, каб яны адпавядалі афіцыйнаму правапісу?

Перадусім трэба памятаць, што канчатак у родным склоне залежыць ад значэння слова. Да назоўнікаў, якія маюць канчатак –у/-ю, належаць наступныя групы:

  1. Рэчыўныя назоўнікі: матэрыялы, хімічныя элементы, прадукты харчавання, тканіны, лекі і пад. (металу, ёду, квасу, шоўку, аспірыну, пылу), але хлеба, аўса;
  2. Зборныя назоўнікі (ельніку, сасонніку, посуду, лесу), але калі да назоўніка дадаецца памяншальна-ласкальны суфікс –ок-/-к-, то будзе ўжывацца канчатак –а (ельнічка, сасоннічка, ляска);
  3. Назвы з’яваў прыроды, стыхійных бедстваў (снегу, ветру, галалёду, смерчу);
  4. Назоўнікі, што называюць месца, напрамак у прасторы (боку, нізу, верху, лугу, захаду), але поўдня;
  5. Аддзеяслоўныя назоўнікі, што абазначаюць дзеянні, рух, працэс, стан (бегу, крыку, расповеду, сну, абеду), але полудніка;
  6. Назвы разумовых паняткаў і адчуванняў (розуму, роздуму, гераізму, болю, спакою);
  7. Назоўнікі, што называюць тэорыі, плыні, грамадскія фармацыі (фрэйдызму, пацыфізму, феадалізму);
  8. Назвы захворванняў (рэўматызму, грыпу).

Канчатак –а/-я маюць наступныя групы:

  1. Адушаўлёныя назоўнікі, што называюць жывых істот (чалавека, каня, шчупака, вераб’я);
  2. Назвы частак цела і органаў (вуха, ілба, хваста, капыта, страўніка), але твару;
  3. Назвы канкрэтных прадметаў і іх часткак, якія можна палічыць (дома, аўтамабіля, радыятара, відэльца, яблыка);
  4. Геаграфічныя і астранамічныя паняткі (горада, Менска, ручая, рыфа, Сатурна);
  5. Назвы мераў даўжыні, шырыні, вагі, аб’ёму, часу, грашовыя і іншыя адзінкі (сантыметра, метра, кілаграма, літра, дня, верасня, рубля, даляра, мільярда), але ранку, веку.
  6. Тэрміны (катэта, трохкутніка, працэсара, назоўніка, націска, твора), але тэксту;
  7. Назвы прадпрыместваў, установаў, арганізацый (завода, калгаса, універсітэта, клуба, узвода), але аграпрамысловага комплексу;
  8. Назвы танцаў і гульняў (крыжачка, вальса, балета, футбола, покера).

Аднак ёсць выпадкі, калі той самы назоўнік можа мець як канчатак –у/-ю, так і канчатак –а/-я. Гэта характэрна для назоўнікаў, якія маюць некалькі значэнняў: стаяць каля дуба (канкрэтны прадмет) і мэбля з дубу (рэчыўны назоўнік – матэрыял), каля першага пад’езда (канкрэтны) і няма пад’езду да школы (аддзеяслоўны) і пад.

Правіла, сапраўды, грувасткае і складанае для карыстання, таму існуюць розныя простыя рэкамендацыі і падказкі, як правільна ўжыць канчатак. Напрыклад, дадаць да назоўніка колькасны лічэбнік. Калі прадметы можна палічыць – два чалавекі, тры кілаграмы, пяць дамоў, чатыры заводы – то ў родным склоне мы павінны пісаць –а/-я. Калі лічэбнікі дадаць немагчыма і множнасць незлічоная – пішам –у/-ю. Або іншы варыянт, прапанаваны Кандратам Крапівой: канчаткі –а/-я маюць у родным склоне назоўнікі, якія можна ўжываць з часцінкай паў- у значэнні асобнай адзінкі: паўдома, паўсеанса, паўграма. Усе астатнія будуць мець канчатак –у/-ю.  У большасці сваёй гэтыя рэкамендацыі працуюць.
Заданне

УВАГА! Каб пабачыць правільныя адказы, вылучыце курсорам вобласць побач з зорачкай!

Пастаўце назоўнікі ў родным склоне:

        1. Попел – *попелу
        2. Звычай – *звычаю
        3. Паланез– *паланеза
        4. Бор – *бору (лес, хімічны элемент) і бора (тэхн. тэрмін – стальны свердзел)
        5. Акіян – *акіяна
        6. Сад – *саду
        7. Тлум – *тлуму
        8. Кааператыў – *кааператыва
        9. Рой – *рою
        10. Гурт – *гурту (зборны – супольнасць людзей) і гурта (музычная група)
        11. Твар – *твару
        12. Луг – *лугу
        13. Хлеб – *хлеба
        14. Абед – *абеду
        15. Лясок – *ляска
        16. Ранак – *ранку
        17. Натоўп – *натоўпу
        18. Народ – *народа (насельніцтва краіны, нацыя) і народу (натоўп)
        19. Пап-корн – *пап-корну
        20. Постар – *постара
        21. Прайм-тайм – *прайм-тайму
        22. Агратурызм – *агратурызму
        23. Ламінат – *ламінату
        24. Флэшмоб – *флэшмобу
        25. Чызбургер – *чызбургера
        26. Фрыланс – *фрылансу
        27. Роўмінг – *роўмінгу
        28. Заўзятар – *заўзятара

krok_3

Партнёр — menu.by
Партнёр — Кафэ “Грай”
Партнёры — Кісларод
Партнёр — Цэнтр Кола
Партнёр — Сувеніры пра Беларусь
Партнёры — Трэці Сектар
Партнёр — Падароск
Партнёр — Будзьма
Партнёр — Viapol
Партнёр А-100
Кнігарня Логвінаў
Партнёр — Velcom па-беларуску
Партнёр — Лятучы ўніверсітэт
Партнёр — Галерэя Ў
Інфапартнёр — kniharnia.by
Інфапартнёр — Новы час
Інфапартнёр — СВАЕ.БЕЛ
Інфа-партнёр — Разам
Інфа-партнёр knihi.by
Інфа-партнёр tuzin.fm
Інфапартнёры — ЭўраБеларусь
Інфапартнёры — Радыё Рацыя
Інфапартнёры — Нашыя Дзеткі
Інфапартнёр — Белсат