Пра курсы
ГАРАДЫ :


12.03.2014
ТЭОРЫЯ І ПРАКТЫКА МОВЫ Назвы беларускіх гарадоў, мястэчак і вёсак

Геаграфічныя назвы, іх паходжанне, значэнне, развіццё, сучасны стан вывучае навука тапаніміка, а самі гэтыя словы, такім чынам, называюць тапонімамі.

Да тапонімаў адносяць:

У гэтых занятках мы пагаворым пра айконімы, то бок назвы населеных пунктаў.

Большая частка айконімаў узнікла ў глыбокай старажытнасці. Паколькі да прыходу і рассялення славянаў значную частку тэрыторыі сучаснай Беларусі засялялі балты, захаваўся цэлы шэраг балцкіх па паходжанні назваў населеных пунктаў:

У Беларусі існуюць таксама айконімы цюркскага (Канашы, Карацк, Кобызі, Мурза) і фіна-ўгорскага (Еўлашы, Іжа, Іканы, Іса, Койры) паходжання. 

Некаторыя спрадвечна беларускія назвы зведалі змены пад уплывам польскай мовы (Гродна, а не Гародня, Брэст, а не Берасце, Навагрудак, а не Наваградак).  А ў савецкія часы, калі пачалася эпідэмія перайменаванняў,  з’явіліся шматлікія назвы рускага паходжання.

Часцей за ўсё назвы населеных пунктаў гістарычна ўтвараліся ад:

Па словах праф. Валянціны Лемцюговай, “ні ў адной цывілізаванай краіне свету нацыянальная тапанімія не зазнала такога глумлення, як у Беларусі”. Сапраўды, у савецкія часы многія аўтэнтычныя назвы населеных пунктаў былі замененыя на “ідэалагічна правільныя”. Так, напрыклад, ахвярай такога перайменавання стала вёска с старажытнай назвай Мондзін (паходзіць ад нямецкага монд ‘месяц’). Спачатку яна была перайменаваная ў Сиреневку, якая па-беларуску пачала пісацца Сярэнеўка, а потым, каб пазбегчы немілагучнай аманіміі – ужо ў Чаромушкі.

Паколькі часта ў рэестрах назваў населеных пунктаў не ставіўся націск – гэтыя назвы чыноўнікамі чыталіся няправільна і таму часам траплялі ў шэраг абразлівых, як у выпадку з назвай вёскі Холуі (з націскам на першым складзе, бо холуй – гэта ‘пясчаны нанос на беразе ракі’), якая была перайменаваная нібыта за абразлівае для яе жыхароў гучанне. Як піша Валянціна Лемцюгова, прыкладамі тапанімічных кур’ёзаў стала перайменаванне вёскі Морач у Савецкую Морач, а Алёс – у  Чырвоны Алёс. Відаць, каб чыноўнікі ведалі паходжанне гэтых назваў, яны б не спяшаліся з перайменаваннем, бо морач – гэта ‘цёмнае, змрочнае балота’, а алёс – ‘альховае балота’.  

Прыкрыя кур’ёзы таксама ўзнікалі ў сувязі з пераафармленнем беларускіх назваў у адпаведнасці з правіламі рускага правапісу і фанетыкі. Так адбылося з назвай Пральня (‘памяшканне, дзе мыюць бялізну’), якая па-руску загучала як Пряльня (‘памяшканне, дзе прадуць’), а адпаведна тапонім Пранікі (‘людзі, якія займаюцца праннем бялізны’) па-руску стаў Пряниками (пернікамі).

Як дрэнны жарт гучаць “новыя”, трохі абеларушаныя назвы, якія замянілі спрадвечныя беларускія найменні: Рамашкі, Залог Пяцігодкі, Вазраждзенне, Пабеда, Надзежда, Акцябр, Рассвет, Лучазарная, Труд, Чырвоная Зара і інш. Як жа тады мусяць звацца людзі, якія жывуць у такіх вёсках?

Яшчэ больш сітуацыю ў нашай тапаніміцы заблытала спроба даслоўна перакладаць назвы з беларускай на рускую і наадварот. Так з’явіліся падвойныя найменні кшталту Ромашки і Рамонкі, Двигатель і Рухавік, Красный Пахарь і Чырвоны Араты, што прывяло да  парушэння асноўнай функцыі геаграфічных назваў – служыць адназначным арыенцірам на мясцовасці.

 

Заданне:

Адкуль, на вашу думку, з’явіліся наступныя назвы?

УВАГА! Каб пабачыць слушныя варыянты адказаў, вылучыце поле справа курсорам.

Барань – тарая назва Борань, ад слова бор < Правільны адказ схаваны тут (вылучыце курсорам). Ніжэй – тое самае.

Церасполь – назва-арыенцір: паселішча за полем

Полацк – ад ракі Палаты

Брагін – ад мянушкі ці прозвішча Брага, якое, у сваю чаргу, ад напою брага

Гальшаны – тут г – прыстаўны (у гіст. дакументах без г), ад вольха, альховы

Пінск – ад ракі Піна

Фаніпаль – ад жаночага імені Фаня і канцавога фарманта –поль (поле?)

Друцк – ад ракі Друць

Вежань – ад слова вежа

Сноў – ступень радства: сноў – муж сястры, шурын (снаха)

Слуцк – ад ракі Случ

Засвір – паселішча за возерам Свір

Іўе – дрэва іва, іўняк

Ядловічы – расліна Ядловец

Орша – ад ракі Рша (пазней – Аршыца)

Кобрын – раней Кобрынь, ад назвы зніклага народа обры

Барысаў – ад імені Барыс, сына князя Усяслава Полацкага

Лагойск – ад лог, лагчына, што пацвярджаецца ландшафтам

Васілішкі – ад уласнага імені Васіль з балцкім фармантам -ішкі

Партнёры — Кісларод
Партнёр — Цэнтр Кола
Партнёр — Сувеніры пра Беларусь
Партнёры — Трэці Сектар
Партнёр — Падароск
Партнёр — Будзьма
Партнёр — Viapol
Партнёр А-100
Кнігарня Логвінаў
Партнёр — Velcom па-беларуску
Партнёр — Лятучы ўніверсітэт
Партнёр — Галерэя Ў
Інфапартнёр — kniharnia.by
Інфапартнёр — Новы час
Інфа-партнёр — Разам
Інфа-партнёр knihi.by
Інфа-партнёр tuzin.fm
Інфапартнёры — ЭўраБеларусь
Інфапартнёры — Радыё Рацыя
Інфапартнёры — Нашыя Дзеткі
Інфапартнёр — Белсат