Пра курсы
ГАРАДЫ :


19.04.2017
ЦІКАВІНКІ Беларускія сімвалы Вільні

cms-image-000029128

крыніца: students.ehu.lt

Канстатацыя ролі Вільні ў гісторыі Беларусі стала агульным месцам беларускай гістарыяграфіі, літаратуры і публіцыстыкі. Даволі часта гучыць матыў “страчанай сталіцы”, “гістарычнай несправядлівасці”. Вільня ўспрымаецца як сімвал колішняга “залатога века”, знак трагічнага разрыва ў беларускай гісторыі…

Вось, напрыклад, якімі словамі пачынаецца вядомая дакументальная стужка “Віленскі зборнік”(1994)[1]: “Што такое Беларусь? Калі я сёння задумваюся над гэтым пытаннем, бачу дзівосны горад, адказ на ўсе нашы беларускія пытанні. Гэта Вільня! Горад першай беларускай кнігі, першай беларускай школы, першай беларускай палітычнай партыі. Усё наша пайшло адсюль. Старая беларуская сталіца, якая па волі гістарычнага выпадку 50 гадоў таму стала адміністрацыйным цэнтрам суседняй дзяржавы. Гэта Вільнюс… Горад нашых страчаных магчымасцяў…”

Вяртанне феномена “беларускай Вільні” ў грамадскае і культурнае жыццё актыўна адбывалася напрыканцы 80-х – пачатку 90-х гг.  Вядучую ролю ў гэтым працэсе адыгралі палітычныя перамены. Распад СССР і крызіс камуністычнага рэжыму суправаджаўся крахам савецкай ідэалогіі. У культурным жыцці загучалі імёны беларускіх віленчукоў. Постсавецкая Беларусь нанова адкрывае для сябе Вільню.

Адначасна тэма Вільні пачала актыўна эксплуатавацца палітыкамі. У 1990 г. упершыню былі публічна выказаныя палітычныя прэтэнзіі на горад. Гэта зрабіў першы сакратар Гродзенскага абласнога камітэта Камуністычнай партыі Беларусі (КПБ) А.Сямёнаў на з’ездзе народных дэпутатаў СССР. Кіраўніцтва КПБ, якое праводзіла мэтанакіраваную саветызацыю і русіфікацыю Беларусі, раптам загаварыла пра “беларускасць” Вільні, пра гістарычнае права беларусаў на гэты горад. Гэта быў бы сапраўдны палітычны фарс, калі б за словамі А.Сямёнава не хавалася спроба палітычнага шантажу Літвы, якую прадпрынялі прадстаўнікі найбольш кансерватыўнай часткі КПСС. У выступленні камуніста з Гродна прагучала адкрытая пагроза, што ў выпадку выхаду Літвы з Савецкага Саюзу кіраўніцтва БССР будзе патрабаваць вяртання “гістарычнай сталіцы”. 29 сакавіка 1990 г. Прэзідыўм Вярхоўнага Савета БССР звярнуўся з Заявай да Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР. Цікава, што ў тэксце Заявы гаворка ішла менавіта пра “Вільню” (!) і Віленскую вобл.[2]

Гэты эпізод важны для гісторыі г.зв. “беларускіх прэтэнзій” на колішнюю сталіцу ВКЛ. Беларускія камуністы на пачатку 90-х гг. нечакана ператварыліся ў… “нацыяналістаў”. Зрэшты, ненадоўга… Тым не менш, застаецца фактам, што менавіта яны, а не кіраўніцтва Беларускага народнага фронта, якое пазней часта абвінавачвалася палітычнымі апанентамі ў “нацыяналістычным рэваншызме”, адкрыта выказалі прэтэнзіі на Вільню[3].

Беларускія гісторыкі больш асцярожныя ў сваіх ацэнках Вільні, аднак, яе сувязь з беларускай гісторыяй і культурай не ставіцца пад сумніў. Вядомы гісторык Захар Шыбека ў адной з апошніх сваіх кніг ахарактарызаваў Вільню як “духоўную сталіцу беларусаў” [4].

Якое ж рэальнае напаўненне мае “беларуская Вільня”? Карыстаючыся тэрміналогіяй, прапанаванай літоўскім даследчыкам Альвідасам Нікжэнтайцісам, можна сфармуляваць пытанне такім чынам: якія нацыянальныя сімвалы робяць Вільню “беларускай”? Чым яны адрозніваюцца ад раскіданых у віленскім часе і віленскай прасторы шматлікіх беларускіх “культурных знакаў”?

“Беларуская Вільня” ў гістарыяграфіі і мастацтве – гэта горад, які аказаў вялікі ўплыў на гістарычны лёс беларускай нацыі, сфармаваў яе этнакультурнае аблічча. Даследчыкі, публіцысты і дзеячы мастацтва звяртаюць увагу на шматлікія “віленскія знакі” беларускай гісторыі і культуры. Напрыклад, ва ўжо згаданым “Віленскім зборніку” сярод  такіх “знакаў” фігуруюць Францішак Скарына і месца ягонай віленскай друкарні, Леў Сапега і Статут ВКЛ 1588 г., Кастусь Каліноўскі і муры ператворанага ў турму Дамініканскага кляштару, “Наша Ніва” і будынкі яе рэдакцыі, Віленская беларуская гімназія, касцёл святой Ганны, “Базыліянскія муры”, Пятніцкая царква, у якой святар Аляксандр Коўш вёў набажэнства на беларускай мове, віленскія могілкі “Росы” з надмагільнымі помнікамі Уладзіслава Сыракомлі (Людвіка Кандратовіча), Казіміра Сваяка (Канстанціна Стэповіча), Францішка Аляхновіча, Лявона Вітан-Дубейкаўскага, братоў Луцкевічаў. Імёны Браніслава Тарашкевіча і Янкі Купалы (Івана Луцэвіча) прачытваюцца на памятных шыльдах. Апошнія кадры фільма прысвечаныя дзейнасці рэдакцыі адроджанай “Нашай Нівы” (1991 г., рэдактар Сяргей Дубавец). Прычым у гэтым пераліку складана штосьці спецыяльна вылучыць. Вільня прачытываецца як “зборнік” беларускіх “культурных знакаў”.

Значна больш складаная задача разглядзець беларускія сімвалы Вільні, якія ў адрозненні ад “культурных знакаў”, выклікаюць больш выразныя эмоцыі і спрыяюць усведамленню шматкультурнага горада як уласнай нацыянальнай каштоўнасці. Нацыянальны сімвал можна трактаваць як “культурны знак”, значэнне якога выходзіць далёка па-за межы гісторыі і культуры, які, фактычна, з’яўляецца эмацыйна афарбаваным “знакам нацыі”. Часцяком сімвалы непасрэдна звязаныя з нацыянальнымі міфамі. Іх існаванне сведчыць пра працэс пэўнай нацыянальнай прыватызацыі горада. Пры гэтым, звычайна, адсутнічае рацыянальнае тлумачэнне сімвала, не патрэбныя навуковыя аргументы. Смысл сімвала не паддаецца рацыянальнай дэшыфроўцы.

Вядомы расійскі філосаф Сяргей Аверынцаў характарызаваў сімвал як “образ, взятый в аспекте своей знаковости” і як “знак, наделенный всей органичностью мифа и неисчерпаемой многозначностью образа”: “Всякий символ есть образ […]; но если категория образа предполагает предметное тождество самому себе, то категория символа делает акцент на другой стороне той же сути – на выхождении образа за собственные пределы, на присутствии некоего смысла, интимно слитого с образом, но ему не тождественного”. Даследчык адзначаў “сродство” сімвала і міфа: “…Символ и есть миф, “снятый” (в гегелевском смысле) культурным развитием, выведенный из тождества самому себе и осознанный в своем несовпадении с собственным смыслом”[5]. Таксама трэба адзначыць сацыяльныя і камунікатыўныя функцыі сімвала. З яго дапамогай “свае” распазнаюць і разумеюць адзін аднаго.

Адной з галоўных крыніцаў для пошуку беларускіх нацыянальных сімвалаў Вільні можна лічыць паэзію. Паэтычны тэкст – гэта ўнікальны спосаб перадачы інфармацыі. Прыгадаю вядомае выказванне Юрыя Лотмана наконт таго, што ў паэтычным тэксце захоўваецца “особая истина, которая вне него не существует и не передаваема в прозаической форме”[6].

Паэтычны тэкст – гэта асаблівы тып тэкста як “вербально кодированного фрагмента знания”[7]. Такі тэкст, “являясь переживанием и мыслью внедряет таковые в сознание и психику читателя. При восприятии истинной поэзии у читателя возникает ощущение чего-то сверх меры драгоценного, живого и прекрасного, как сама жизнь”[8]. У паэзіі пазнавальны аспект перадачы інфармацыі саступае месца эмацыйна-эстэтычнаму і каштоўнаснаму. Усё гэта мае непасрэднае дачыненне да фармавання нацыянальных сімвалаў, а таксама нацыянальных міфаў.

Аналіз паэтычнага вобраза Вільні аблегчаны публікацыяй анталогіі беларускай паэзіі, прысвечанай Вільні, якую падрыхтаваў вядомы публіцыст і літаратуразнаўца Сяргей Дубавец[9]. Анталогія не пакідае сумнення ў тым, што багацце паэтычнага вобраза Вільні ў беларускай літаратуры можа канкураваць з вобразамі маці, роднай мовы і самой Беларусі. Немагчыма назваць імя больш-менш вядомага паэта, які б не пісаў пра Вільню. Горад быў крыніцай паэтычнага натхнення, практычна, для ЎСІХ беларускіх паэтаў.

Аднак толькі ў ХХ ст. Вільня набыла якасці месца, выключнага важнага для беларускай гісторыі, культуры і традыцыі. Гэта заўважыў ужо Антон Луцкевіч у літаратуразнаўчым артыкуле “Вільня ў беларускай літаратуры” (1925)[10].

Знаёмства з анталогіяй дапамагло выдзяліць некалькі этапаў эвалюцыі паэтычнага вобраза Вільні. Першымі беларускімі “песьнярамі Вільні” былі Цётка (Алаіза Пашкевіч-Кайрыс), Янка Купала (Іван Луцэвіч), Якуб Колас (Канстанцін Міцкевіч), Максім Багдановіч, Змітрок Бядуля (Самуіл Плаўнік) ды інш. У паэзіі пачатку ХХ ст. Вільня ўспрымалася як “свой” горад, як неад’емная частка беларускага гісторыка-культурнага ландшафта і адначасна, як горад, у якім “сваімі” з’яўляюцца і літоўцы, і палякі (“літоўскія палякі”), і ў пэўным сэнсе габрэі (“літвакі”). У гэты перыяд адсутнічалі беларускія нацыянальныя прэтэнзіі на горад. Ён успрымаўся як мульцікультурны феномен і пры гэтым заставаўся “сваім” родным (Цётка, Янка Купала). Таксама прысутнічаў матыў “вечнага гораду”, “гораду мары”. У паэме Якуба Коласа “Новая зямля” (эсхаталагічнай па назве) Вільня становіцца месцам, куды накіроўваюцца беларусы ў пошуках “новай зямлі” як зямлі абетаванай…

У паэзіі таксама адлюстравалася тое ўспрыняцце горада, якое прысутнічала ў вуснай народнай творчасці, у т.л. у беларускіх прыказках (напр.: “Рабі пільна, і тут будзе Вільня”).

Паэтычны вобраз Вільні паступова напаўняўся гістарычнымі персанажамі, якія пазней складуць пантэон “нацыянальных герояў” беларускай гісторыі, і помнікамі мінулага, якое яшчэ не падзелена па нацыянальным прыкметам. Гэта Замкавая гара, касцёл святой Ганны, магіла Уладзіслава Сыракомлі на Росах, Вострая Брама. Толькі ў вершы Максіма Багдановіча “Пагоня” (1916) прысутнічала тое, што можна акрэсліць як спробу стварэння нацыянальнага сімвала. Ім становіцца выява “Пагоні” на Вострай Браме. Упершыню пэўны элемент гісторыка-культурнага ландшафта горада трактуецца як сімвал новай Беларусі, сімвал нацыянальнага Адраджэння.

Толькі ў сэрцы трывожным пачую

За краiну радзiмую жах,

Успомню Вострую Браму святую

I ваякаў на грозных канях...

Усё лятуць і лятуць тыя коні,

Срэбнай збруяй далёка грымяць…

Старадаўняй Літоўскай Пагоні

Не разбіць, не спыніць, не стрымаць

І ўсё ж такі ў гэты перыяд Вільня ў беларускай паэзіі, як адзначаў яшчэ Антон Луцкевіч, заставалася сталіцай колішняй Беларуска-Літоўскай дзяржавы, сэрцам “абшырнага краю зь яго чатырма нацыянальнымі групамі – беларусамі і літвінамі, як аўтахтонам, і жыдамі ды палякамі, як прымакамі […] Гэта сынтэз культурных і ідэйных уплываў усіх нацыянальнасьцяў, пакрыты зверху пакостам даваеннае маскоўшчыны”[11]*.

Абвяшчэнне незалежнасці Літвы і Беларусі ў 1918 г. у пэўным сэнсе было канцом гісторыі “сваёй” Вільні некалькіх народаў. Палітычныя перамены абярнуліся трывожным роздумам пра культурна-гістарычнае значэнне Вільні, яе дзяржаўную прыналежнасць. Адначасна ўзнікла праблема беларускай сталіцы – Мінск ці Вільня?

Антон Луцкевіч у 1918 г., адзначыўшы палітычнае значэнне Мінску, у якім была абвешчаная Беларуская Народная рэспубліка, пісаў, што Вільня як “старадаўні цэнтар культурнага жыцьця ўсяго Беларуска-Літоўскага краю будзе заўсёды прыцягваць да сябе культурныя сілы ўсіх краёвых нацыянальнасьцяў […] Тут складзены вялізныя скарбы беларускай культуры, незвычайна багатыя помнікі нашага старога пісьменства […] І калі думка беларускага палітычнага дзеяча зьвяртаецца сёньня да Менску, думкі вучоных плывуць да Вільні”[12].

Нацыянальны падзел былога Беларуска-Літоўскага краю, палітычная барацьба за Вільню, якая завяршылася далучэннем горада да Польшчы ў 1922 г., спрыялі актуалізацыі вобраза горада ў беларускай паэзіі.

Для паэзіі 20-х – 30-х гг. ХХ ст. быў характэрным традыцыйны матыў Вільні як роднага горада (напр., Францішак Аляхновіч: “Вільня – родная маці”, Уладзімір Жылка: “Горад родны, каханы”). Варта адзначыць, што для такіх беларускіх паэтаў міжваеннага часу, як Францішак Аляхновіч, Ігнат Канчэўскі, Наталля Арсеньева і Фёдар Ільяшэвіч Вільня сапраўды была горадам, дзе яны нарадзіліся, дзе прайшло дзяцінства. Але ў гэты ж час традыцыйная трактоўка Вільні ўсё часцей дапаўняецца вобразам беларускай святыні. У паэзіі міжваеннага часу адкрыта прамаўляецца тое, што першым адчуў Якуб Колас ў паэме “Новая зямля”. Можна казаць пра свайго роду нацыянальную сакралізацыю Вільні (напр., У.Жылка: “О Вільня, крывіцкая Мека!” З.Бядуля: “Сумуе душа па табе, Беларускі Сыёне”, “Сьвятое гэта месца!” ды інш.) У Вільні, як у святым месце мараць знайсці апошні прытулак Уладзімір Жылка, Наталля Арсеньева, Максім Танк (Яўген Скурко).

Як і раней, у беларускай паэзіі згадваюцца Вострая Брама, касцёл святой Ганны, могілкі Росы, Замкавая гара або замак Гедзіміна. Але побач з імі ўсё часцей фігуруюць беларускія адрасы, якія паступова набываюць хакратар “культурных знакаў” і нацыянальных сімвалаў. Гэта Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча, друкарня Францішка Скарыны, Віленская беларуская гімназія, а таксама Лукішкі як знак беларускай трагедыі, месца турэмнага зняволення дзеячаў беларускага руху, у т.л. паэтаў, і могілкі Росы, дзе з’яўляюцца новыя беларускія магілы (напр., магіла паэта Казіміра Сваяка).

Антон Луцкевіч у згаданым артыкуле “Вільня ў беларускай літаратуры” ўпершыню прагаварыў асноўныя беларускія “культурныя знакі” Вільні і падкрэсліў тыя перамены, якія адбываліся на яго вачах і з яго ўдзелам: “Як у XVI і XVII сталецьцях білася тутака беларускае сэрца, змагаючыся з паланіўшай яго чужой культурай, так б’ецца яно тут і сяньня. Тут вырас ідэйна Ян Чачот і Сыракомля, пакінуўшыя ў беларускім пісьменстве значны сьлед у першую пару нашага нацыянальнага адраджэньня; тут працаваў і злажыў сваю галаву паўстанец-беларус Костусь Каліноўскі, “дыктатар Літвы”, які мо першы разглядаў Беларусь як палітычную катэгорыю; тут не адзін матыў пэўне зачарпнуў для сваёй творчасьці Мацей Бурачок, тут расьцьвіла і творчасьць Цёткі; і, як у часох Скарыны першая кніга, так ад 1906 г. выходзіць у Вільні першая беларуская легальная газэта, ды з таго часу Вільня зьяўляецца галоўным цэнтрам беларускага руху, кузьняй беларускае адраджэнскае ідэалёгіі – сэрцам Новае Беларусі […] Вільня цяпер вабіць беларускіх песьняроў ужо ня толькі беларускай мінуўшчынай ці міжнародавай сучаснасьцяй, але і сваёй сучаснай беларускасьцяй, як месца творчае працы і змаганьня жывых беларускіх сіл[13].

Трэба звярнуць увагу на адну з першых згадак у пераліку “культурных знакаў” Вільні – Каліноўскага і Скарыны. У будучым гэтыя гістарычныя дзеячы ў найбольшай ступені будуць атаясамлівацца з вобразам Беларусі і паступова набываць значэнне беларускіх сімвалаў Вільні.

У паэзіі 30-х гг. ужо відавочная спроба нацыянальнай прыватызацыі Вільні. Пэўнае значэнне набыла праблема паходжання (напр., Міхась Козыр: “Слаўны горад крывічоў”). У.Жылка, разважаючы пра будучыню горада, прадказваў: “О месца роднае, каханае! Цябе залье крывіцкі рух”. Міхась Машара быў пэўны, што беларусы не заўсёды будуць пасынкамі ў Вільні: “О, Вільня! Мы яшчэ паспорым / Ня раз – з табой і за цябе”.

У перадваенныя і ваенныя гады важнай складовай паэтычнага вобраза Вільні становяцца постаці Кастуся Каліноўскага (Максім Танк. “Вильня”, 1936) і Францішка Скарыны (А.Салавей. “Францішак Скарына”, 1943).

У пасляваенны час іх прысутнасць у гэтым вобразе яшчэ больш умацоўваецца. Яны фігуруюць у паэзіі Максіма Танка (“Вільнюс”, 1945), Пімена Панчанкі (“Сустрэча з Вільняй”, 1946). Даволі часта ў паэтычных творах згадваюцца Замак Гедыміна, Лукішкі (турма), Вострая Брама, “Наша Ніва”. Зрэдку ў вершах чутны матыў Вільні як абсалютнага вобраза, метафары поспеху (напр., П.Панчанка: “Ці ўдасца стварыць мне, паклаўшы ўсе сілы, / На радасць людзей хоць маленькую Вільню?”)

Аднак у цэлым у беларускай савецкай паэзіі трох пасляваенных дзесяцігоддзяў Вільня была рэдкім госцем. Савецкія ўлады клапаціліся пра тое, каб адміністрацыйныя межы БССР не перасякаліся ні ў гістарычных даследаваннях, ні ў культурных праектах. Нацыянальныя прэтэнзіі на Вільню нават у форме настальгіі цалкам адсутнічалі ў беларускай савецкай паэзіі. Ніхто не хацеў абвінавачванняў у “буржуазным нацыяналізме”. Тыя нешматлікія паэтычныя творы 40 – 60-х гг., у якіх фігуравала Вільня, былі прасякнутыя “савецка-інтэрнацыянальным” духам.

Апроч таго пасляваенныя рэпрэсіі амаль цалкам вынішчылі супольнасць віленскіх беларусаў. Віленская беларуская паэзія памірала ў ГУЛАГу. Цудам выжыла ў сваёй “Лясной хатцы” паэтэса і перакладчыца Зоська Верас (Людвіка Сівіцкая). Менавіта ў яе пачалі збірацца тыя, хто пасля смерці Сталіна вяртаўся з савецкіх лагераў.

Вобраз Вільні выжыў у паэзіі беларускай эміграцыі. Можна прыгадаць цыкл вершаў-успамінаў Наталлі Арсеньевай пра Вільню, дзе найчасцей згадваецца Вострая Брама і касцёл святой Ганны. У вершах Міхася Кавыля Вільня выступала як горад Скарыны, Каліноўскага і Купалы.

У 70-я гг. віленская тэма зноў ажыла ў беларускай паэзіі, дзякуючы новаму пакаленню беларускіх паэтаў, якія часта збіраліся ў “Лясной хатцы” Зоські Верас. Вільня зноў станавілася крыніцай паэтычнага натхнення.

Традыцыйныя гістарычныя элементы паэтычнага вобраза Вільні – Скарына, Каліноўскі (напр., Зянон Пазняк: “О, Вільня, як жывіш ты маё сэрца… / Вось мур, дзе апошні позірк Каліноўскага” (1986) і Купала – паступова спалучаюцца з новым асэнсаваннем горада, у якім у перыяд “перабудовы” зноў загучаў матыў “святога горада”, “сэрца Беларусі” (Зянон Пазняк). Ён яшчэ больш пашырыўся ў паэзіі 90-х гг. Адным з дамінуючых элементаў вобраза Вільні становіцца Вострая Брама. Дарога да яе ператвараецца ў метафару вяртання і адраджэння Беларусі (Данута Бічэль, Алег Мінкін, Рыгор Барадулін, Анатоль Дэбіш, Зянон Пазняк). Аналагічна трактуецца і сама Вільня (напр., Віктар Шніп: “Мне сьнілася Вільня, як Ерусалім!”).

У гэты ж час у паэзію вяртаецца матыў страты. Горад пачынае асэнсоўвацца як чужы (напр., Уладзімір Мароз: “Горад свой, а чужы…”; Данута Бічэль: “О, Вільня, Божая хвала… / Чужая даўно сталіца”; Алесь Разанаў: “Блукаю па Вільні. / На даўніх мурах / новыя назвы”). Але дамінуе адчуванне, што, нягледзячы на палітычныя межы, Вільня застаецца часткай Беларусі, часткай беларускай душы (напр., Рыгор Барадулін у эсэ “Вільня ў нашых душах”: “Вільню чуе наш слых, Вільню бачыць наш успамін, Вільняй б’ецца крывіцкае сэрца / Для любові няма дзяржаўных межаў. Вільню ў нас ніхто не змог забраць, ніхто ня здолеў адлучыць нас ад Вільні, бо яна жыве ў нас”, 2001).

Ізноў паэтычны вобраз Вільні напаўняецца героямі беларускай гісторыі – Максім Багдановіч, Кастусь Каліноўскі, Францішак Скарына. Часта згадваюцца беларускія магілы – “Літаратурная горка” на Росах і помнік Ф.Аляхновічу, верагодная пахаванне К.Каліноўскага на Замкавай гары Вільні (напр., Алесь Аркуш: “На Замкавай гары / пад нагамі турыстаў / шукаю магілу героя”). Дарэчы, упершыню магіла Каліноўскага на Замкавай гары згадвалася яшчэ ў даваенным вершы М.Танка “Вільня” (1936).

ХХІ стагоддзе ў беларускай паэзіі азнаменавалася новай хваляй вершаў пра Вільню. Магчыма, яна была абумоўлена пэўнай недаступнасцю горада, у які складана трапіць з Беларусі, новым адчуваннем страты. Вільня зноў становіцца ідэалам “чыстай прыгажосці”, “марай”, у т.л. і для тых паэтаў, якія ніколі яе не наведвалі.

Знаёмства з вобразам Вільні ў беларускай паэзіі ХХ ст. дазваляе прасачыць пэўную эвалюцыю беларускіх нацыянальных сімвалаў горада. Канкурэнцыю такім элементам гістарычнага, культурнага і канфесійнага ландшафта горада, як Замак Гедыміна, Вострая Брама, касцёл святой Ганны, якія належалі ўсім народам Вільні, паступова пачалі складаць віленскія адрасы, звязаныя з беларускім нацыянальным рухам, а таксама імёны славутых дзеячаў  уласна беларускай гісторыі, у першую чаргу Францішка Скарыны і Кастуся Каліноўскага.

Дарэчы, аналіз паэтычных твораў прымушае задумацца, ці не з’яўляецца само слова “Вільня” як беларускі айконім нацыянальным сімвалам горада? Літоўскі айконім “Вільнюс” не прыжыўся ні ў беларускай паэзіі[14], ні ў беларускамоўнай культуры наогул і гістарыяграфіі, у прыватнасці. Прычына зразумелая. Назва “Вільнюс” цалкам перакрэслівала ўласную гістарычную традыцыю (аналагам можна лічыць назву “Wilno” у польскай традыцыі або “Naugardukas” ці “Gardinas”– у літоўскай). Дарэчы, на беларускіх старонках вэб-рэсурсаў “Вільня” згадваецца амаль 131 тыс. раз,  “Вільнюс” – 36, 1 тыс., “Вильня” – 106 тыс.[15] Вывучэнне айконіма “Вільня” як беларускага нацыянальнага сімвала горада можа аказацца перспектыўным накірункам даследавання праблемы.

У працэсе фармавання нацыянальных сімвалаў вялікую ролю адыгрывае працэс мемарыялізацыі падзеяў або постацяў. Як у гэтым плане выглядае Вільня?

З пачатку 90-х гг. беларуская супольнаць Вільні прыкладала даволі вялікія намаганні дзеля ўстанаўлення мемарыяльных табліцаў і шыльдаў. Першая з іх была прысвечаная Францішку Скарыне. У 1990 г. у Вільні адбыліся ўрачыстасці з нагоды 500-годдзя з дня нараджэння славутага першадрукара і асветніка. У Віленскім універсітэце была праведзена навуковая канферэнцыя, у Палацы мастацтваў (зараз Прэзідэнтура) адбыўся ўрачысты сход з удзелам намесніка прэм’ер-міністра Літвы Рамуальдаса Озаласа, а на доме № 19 па вуліцы Вялікай (Didžoji) была адкрытая памятная табліца ў гонар Францішка Скарыны. На яе адкрыцьцё прыехала дэлегацыя з Беларусі, прыйшлі навукоўцы Літвы. Асвяціў табліцу беларускі ксёндз Уладзіслаў Чарняўскі з Вішнева. У Архікатэдральным саборы Св. Станіслава ўпершыню пасля 1945 г. прайшла беларуская імша[16].

У другой палове 90-х гг., дзякуючы намаганням  Таварыства беларускай культуры ў Літве (старшыня Фёдар Нюнька) на вуліцах Вільні з’явіліся мемарыяльныя дошкі, прысвечаныя Кастусю Каліноўскаму, Янку Купале і “Нашай Ніве”, Вацлаву Ластоўскаму, Пятру Сергіевічу, Рыгору Шырме, Браніславу Тарашкевічу[17]. У 2007 г. у Базылянскіх мурах, на будынку былой Віленскай беларускай гімназіі былі ўсталяваны мэмарыяльныя знакі класікам беларускай літаратуры Наталлі Арсеньевай і Максіму Гарэцкаму.

Але асаблівую увагу, як згадвае Сяргей Харэўскі, мясцовыя беларусы прысвяцілі стварэнню беларускіх мэмарыялаў на могілках Росы: “…Паміж рэальных магіл выбітнага беларускага архітэктара і грамадзкага дзеяча Льва Вітан-Дубейкаўскага і беларускага паэта, каталіцкага сьвятара Казімера Сваяка (Канстанціна Стэповіча), з’явілася сымбалічная магіла Францішка Аляхновіча, зямлю для якой ўзялі са старой магілы на эвангельскіх могілках на Тауро калніс… Яшчэ больш знакавай стала магіла братоў Антона і Івана Луцкевічаў. У 1991 г. сюды на Росы з польскага Закапанэ была прывезена зямля з часткай праха Івана. Праз два гады сюды прывезлі прыгаршчу зямлі з сібірскага Тайшэта, дзе ў лягеры НКВД быў забіты Антон Луцкевіч. Так, зямля з розных бакоў аб’яднала адзін мэмарыял, які сёньня ушаноўваюць беларусы Вільні”[18].

Адначасна з мемарыялізацыяй “беларускай Вільні” была прадпрынята найбольш рэальная спроба яе адраджэння. У 1991 г. у Вільні зноў пачала выходзіць з друку газета “Наша Ніва”, якую ўзначаліў Сяргей Дубавец. Гэта быў унікальны беларускі праект, які можна лічыць цалкам паспяховым. “Наша Ніва” канца ХХ ст. аказала даволі моцны ўплыў на працэсы нацыянальна-культурнага жыцця Рэспублікі Беларусь. Дзякуючы ёй Вільня актыўна вярталася ў беларускія грамадска-культурныя рэаліі. Беларушчына, паводле адроджанай “Нашай Нівы”, вабіла сваім высокім інтэлектуальным і мастацкім узроўнем. Газета пераконвала постсавецкую Беларусь у вялікіх магчымасцях беларускай мовы і культуры. Як справядліва адзначыў С.Харэўскі, “Наша Ніва” стала самым бачным і ўражвальным сымбалем жывой віленскай беларускасці, яе традыцый і калясальнага сучаснага патэнцыялу”[19].

У тыя гады менавіта “Наша Ніва” для нацыянальнай інтэлігенцыі была найбольш выразным сімвалам “беларускай Вільні”. Аднак у 1996 г. рэдакцыя перабралася ў Мінск… Праведзеная даследаванне паказвае, што значэнне “Нашай Нівы” як сімвала “беларускай Вільні” зменьшылася. Сёння яна фігуруе як адзін з найбольш значных беларускіх “культурных знакаў” горада.

Цікавыя вынікі дало анкетаванне студэнтаў ЕГУ. У сакавіку 2008 г. студэнтам 1 курса праграмаў “Гісторыя Беларусі і культурная антрапалогія”, “Ахова і выкарыстанне культурнай спадчыны” было прапанавана назваць тры беларускія нацыянальныя сімвалы Вільні. Студэнты гэтых праграмаў вывучалі курс гісторыі Беларусі ІХ – XVIII ст. (выкладчыкі Г.Сагановіч і Ю.Бачышча). Анкетаванне праводзілася ў самым пачатку вывучэння курса гісторыі Беларусі ХІХ – ХХІ ст. Для пераважнай большасці студэнтаў знаёмства з Вільняй-Вільнюсам адбылося толькі псля паступлення ў ЕГУ. Заданне аказалася дастаткова складаным. Нягледзячы на просьбу адказваць хутка, не задумваючыся, студэнты адказвалі даволі доўга. Прыйшлося спецыяльна тлумачыць, што трэба разумець пад нацыянальным сімвалам горада. Усяго было запоўнена 53 анкеты.

Вынікі былі наступныя: усяго былі названыя 33 “нацыянальныя сімвалы”, якія можна было падзяліць на “элементы гісторыка-культурнага ландшафта” (24) і гістарычныя постаці (Кастусь Каліноўскі, Францішак Скарына, Адам Міцкевіч, Іван Луцкевіч, Гедзімін, Янка Купала, Максім Багдановіч, Тадэвуш Касцюшка, Ігнат Дамейка). Па колькасці згадванняў першую “васьмёрку” склалі Вострая Брама з “Пагоняй” (23), Каліноўскі (22), Скарына (21), Адам Міцкевіч і “Наша Ніва” (па 15), Віленскі універсітэт (14), Росы (звычайна, згадваючы Росы, студэнты мелі на ўвазе магілы беларускіх  дзеячаў) (8), Віленская беларуская гімназія (7), Замак Гедыміна і Базыліянскія муры (па 5).

У траўні 2009 г. студэнты 1 курса праграмы “Гісторыя Беларусі і культурная антрапалогія” пісалі эсэ на тэму “Беларускія сімвалы Вільні”. Адбывалася гэта напрыканцы вывучэння курса гісторыі Беларусі ХІХ – ХХІ ст. (выкладчыкі А.Смалянчук і З.Шыбека). Найчасцей называліся Каліноўскі і Скарына, Віленская беларуская гімназія і Росы, Вострая Брама. Таксама ў эсэях фігуравалі Базыліянскія муры, “Наша Ніва”, Замак Гедыміна, Віленскі універсітэт, касцёл святой Ганны, Віленскі беларускі музей, браты Луцкевічы.

У траўні-чэрвені 2009 г. студэнты 3 курса праграмы “Ахова і выкарыстанне культурнай спадчыны” распрацоўвалі турыстычны маршрут “Беларускія мясціны Вільні”. Усяго было падрыхтавана 12 маршрутаў. Найчасцей згадваліся Базыліянскія муры, а таксама мясціны, звязаныя з Каліноўскім (Дамініканскі кляштар, плац Лукішкі, замак Гедыміна) (па 8), Вострая Брама, могілкі Росы і Віленскі універсітэт (па 6), “Наша ніва” (4). Таксама фігуравала Віленская беларуская гімназія, Віленскі беларускі музей, касцёл святога Міхаіла (з згадкай пра тое, што яго фундатарам быў Леў Сапега), касцёл святой Ганны, месца друкарні Скарыны, дом Адама Міцкевіча ды інш.

Відавочна, пераклічка прапанаваных маршрутаў з “Вандроўкамі па Вільні” Лявона Луцкевіча[20]. Аўтар “Вандровак”, разважаючы над значэннем Вільні, заўважыў, што для беларускай інтэлігенцыі “Вільня – гэта пошукі вытокаў сваёй Радзімы, гэта пошукі адказаў на складаныя пытаньні сучаснасьці, часта гэта зьдзіўленьне перад пафасам нацыянальна-вызваленчай барацьбы, якой завяршэньня няма яшчэ й сягоньня, крыніца патрыятычнага натхненьня”[21].

Кніга Лявона Луцкевіча таксама з’яўляецца крыніцай для аналізу беларускіх “культурных знакаў” Вільні. Аўтар распавядае пра першадрукара Францішка Скарыну і ягоную віленскую друкарню, пра канцлера ВКЛ Льва Сапегу і касцёл святога Міхаіла, фундатарам якога ён быў, пра вежу Гедыміна, Базыліянскія муры, Кастуся Каліноўскага, Францішка Багушэвіча, рэдакцыю “Нашай Нівы” і дзейнасць Максіма Багдановіча, Янкі Купалы, братоў Луцкевічаў, пра могілкі Росы і магілы славутых беларусаў. Пры гэтым называюцца канкрэтныя віленскія адрасы, звязаныя з згаданымі гістарычнымі асобамі і іх дзейнасцю. Асабліва эмацыйна аўтар пісаў пра Базыліянскія муры, у гісторыі якіх ён вылучыў перыяд існавання Віленскай беларускай гімназіі і Віленскага беларускага музея, а таксама пра Ф.Скарыну, К.Каліноўскага, “Нашу Ніву” і магілы беларусаў на могілках Росы. Менавіта яны набываюць рысы беларускіх нацыянальных сімвалаў Вільні.

Трэба адзначыць, што Лявон Луцкевіч неаднаразова паўтараў тэзіс пра “шматнацыянальную культуру” Вільні, падкрэсліваў, што яна з’яўляецца родным горадам некалькіх народаў. Ён адмовіўся ад “беларускага прысваення” гораду і сцвярджаў толькі, што лічыць Вільню роднай беларусы маюць падставы “не меншыя, як хто іншы”[22]. Але ягоныя “Вандроўкі”, насычаныя эмацыйнай інфармацыяй пра беларускія “месцы памяці” Вільні, пераконвалі чытача ў адвечнай беларускасці горада.

Вяртаючыся да студэнцкіх працаў, трэба прызнаць, што ў анкетах 2008 г., у эсэях і маршрутах 2009 г. студэнты пазначылі ў большай ступені “культурныя знакі” беларускай Вільні. Відавочна, што яны не зразумелі розніцы паміж гэтымі паняццямі. Тым не менш аналіз прадстаўленых працаў дазваляе сцвярджаць, што галоўнымі “кандыдатамі” на беларускія сімвалы Вільні (паводле версіі студэнтаў ЕГУ) з’яўляюцца Кастусь Каліноўскі, Францішак Скарына, Вострая Брама і могілкі Росы*.

У камбінацыі ўласна нацыянальных сімвалаў (Каліноўскі, Скарына, беларускія магілы на Росах) з агульнавіленскім сімвалам некалькіх народаў (Вострая Брама), відавочна, дамінаванне першых.

Варта засяродзіцца на постаці Каліноўскага. Менавіта Каліноўскі апошнім часам найчасцей згадваецца ў сувязі з Вільняй. Гэта таксама пацвердзіў аналіз турыстычных маршрутаў “Па мясцінах Каліноўскага”, распрацаваных студэнтамі 1 і 3 курсаў праграмы “Ахова і выкарыстанне культурнай спадчыны”. Усяго было падрыхтавана 35 маршрутаў. Ва ўсіх фігуравала Вільня, а ў 10 маршрутах апошнім пунктам наведвання выступала “магіла Каліноўскага” на Замкавай гары.

У выпадку з Каліноўскім мы трапляем у сітуацыю ўзаемадачынення нацыянальнага міфа і нацыянальнага сімвала горада. Пашыраны ў культурнай памяці беларусаў вобраз Кастуся Каліноўскага – гэта адзін з найбольш паспяховых беларускіх нацыянальных міфаў. (Аўтар гэтых радкоў трактуе міф як мінулае, што эмацыйна інтэрпрэтуецца праз прызму ідэнтычнасці. Такім чынам, міф становіцца падмуркам ідэнтычнасці, пахіснуць які не здолее ніякае “аб’ектыўнае даследаванне”). Нават у апошнія гады, калі асобныя спробы выкрэсліць Каліноўскага з пантэону беларускіх герояў, ператварыліся ў мэтанакіраваную палітыку дэгераізацыі, яго вобраз па-ранейшаму застаецца для большасці сімвалам свабоды, мужнасці і годнасці. Гэта тое, што яднае беларусаў.

Якія ж фактары ўплывалі і ўплываюць на ператварэнне Каліноўскага ў адзін з беларускіх нацыянальных сімвалаў Вільні?

У першую чаргу трэба адзначыць тое, што на Каліноўскага як на ўласнага нацыянальнага героя не прэтэндуюць ні палякі, ні літоўцы. Сапраўды, у ХХ ст. яго імя стала сімвалам беларускай мужнасці і прагі да свабоды. Да гэтага прычыніліся беларускія, польскія і літоўскія даследчыкі (Вацлаў Ластоўскі, Аўгусцінас Янулайціс, Адам Станкевіч, Усевалад Ігнатоўскі, Уладзіслаў Вяльхорскі, Казімір Акуліч, Кшыштаф Канкалеўскі, Віктар Кардовіч, Віктар Шалькевіч, Міхась Біч, Генадзь Кісялёў ды інш.), а таксама рэжысёры, літаратары, публіцысты, мастакі (Еўсцігней Міровіч, Уладзімір Караткевіч, Пётр Сергіевіч, Уладзімір Арлоў, Сяргей Харэўскі, Сяргей Дубавец ды інш.). Як ужо адзначалася, сучасныя спробы дэгераізацыі Каліноўскага, перанясення яго ў катэгорыю “польскіх паўстанцаў” і “радыкалаў-тэрарыстаў” (Якаў Трашчанок, Аляксандр Гронскі ды інш.), нягледзячы на падтрымку з боку чыноўнікаў Міністэрства адукацыі (міністр А.Радзькоў) і ідэалагічных структур, пакуль не маюць прыкметнага поспеху.

Важную ролю адыгрывае фактар непасрэднай сувязі Каліноўскага з Вільняй, пачынаючы з ягонага псеўданіма “Яська-гаспадар з-пад Вільні”. Вільня была горадам, у якім адзін з кіраўнікоў Літоўскага правінцыйнага камітэту, аўтар і выдаўца “Мужыцкай праўды” ператварыўся ў “дыктатара Літвы” і прыняў смерць “За вольнасць нашу і вашу!” У Вільні захаваліся матэрыяльныя аб’екты, звязаныя з ягонай дзейнасцю і апошнімі трагічнымі месяцамі жыцця. Гэта плац Лукішкі з Крыжом, пастаўленым нібыта на месцы смяротнага пакарання, гэта Дамініканскі кляштар, дзе “Яська-гаспадар…” знаходзіўся падчас следства і адкуль яго павезлі на Лукішкі, гэта дом каля універсітэцкага касцёла святога Яна, у якім ён быў арыштаваны і гэта, нарэшце, месца яго пахавання. Апошнім часам у беларускім друку актыўна пашыраецца версія наконт магілы Каліноўскага на Замкавай гары[23]. Сапраўды, нацыянальны герой павінен быць пахаваны на самым высокім месцы ў цэнтры гістарычнай сталіцы… Версія магілы Каліноўскага на Замкавай гары выдатна працуе на пашырэнне міфа нацыянальнага героя і адначасна спрыяе яго канчатковаму ператварэнню ў беларускі нацыянальны сімвал Вільні[24].

Даследаванне беларускіх сімвалаў Вільні толькі пачынаецца… Тым не менш зроблены агляд і аналіз тэкстаў дазваляе сцвярджаць, што галоўнымі “кандыдатамі” на беларускія сімвалы Вільні з’яўляюцца Кастусь Каліноўскі, Францішак Скарына, Вострая Брама і могілкі Росы (дакладней беларускія магілы на Росах, у першую чаргу сімвалічныя магілы братоў Луцкевічаў). Відавочная пэўная камбінацыя ўласна беларускіх сімвалаў з агульнагарадскімі. Прысутнасць у гэтым пераліку Каліноўскага і Скарыны дазваляе ўзняць праблему суадносінаў нацыянальнага міфа і нацыянальнага сімвала, іх значэння для фармавання нацыянальнай ідэнтычнасці.

Відавочна, што даследаванне нацыянальных сімвалаў шматкультурнага горада непазбежна будзе мець міждысцыплінарны характар. Гісторыкам давядзецца “ўзбройвацца” канцэпцыямі камунікатыўнай і культурнай памяці (Морыс Хальбвакс, Ян і Алейда Асманы), месцаў памяці (П’ер Нара), карыстацца паняццем “нацыянальнага міфа”. Толькі гэта можа гарантаваць наватарскі характар даследавання і яго эфектыўнасць.


* Цытаты з тэкстаў А.Луцкевіча даюцца паводле аўтарскага напісання. Усе вылучэнні таксама А.Луцкевіча (заўвага — А.С.)

* Эфектыўнасць выкарыстання сацыялагічных метадаў для даследавання нацыянальных сімвалаў горада бясспрэчна. Атрыманыя дадзеныя толькі паказваюць магчымасці метаду.


[1] Фільм быў зняты на кінастудыі “Беларусьфільм” у 1994 г. Сцэнарый С. Дубаўца, рэжысёр В.Сукманаў.

[2] Заява Прэзідыўма Вярхоўнага Савета БССР ад 29 сакавiка 1990 г. Надрукавана ў газеце “Звязда” 1 красавiка 1990 г.

[3] Тэма беларускіх, польскіх і літоўскіх прэтэнзій на Вільню дастаткова цікавая і можа прадметам спецыяльнага даследавання.

[4] Шыбека З. Гарадская цывілізацыя. Беларусь і свет. Курс лекцый. Вільня: ЕГУ, 2009. с. 193

[5] Аверинцев С.С. София-Логос. Словарь. 2-е, испр. изд. — Киев: Дух и литера, 2001, с. 155-161.

[6] Лотман Ю. Структура художественного текста. Москва, 1970, с. 384

[7] Шабес В.Я. Событие и текст. Москва, 1989, с. 141.

[8] Казарин Ю.В. Поэтическое состояние языка. Москва, 1999, с. 64.

[9] Вільня. Анталёгія беларускай паэзіі ХХ ст. Укладаньне і каментар Сяргея Дубаўца // Arche. 2003, Nr 5 (28). C. 120-213.

[10] Антон Навіна [А.Луцкевич]. Вільня ў беларускай літаратуры // Вільня. Анталёгія беларускай паэзіі ХХ ст. с. 145-152.

Антон Навіна [А.Луцкевич]. Вільня ў беларускай літаратуры // Анталёгія… с. 149-150

[12] Тамсама. С. 138-139.

[13] Тамсама. С. 150

[14] Адзіны беларускі паэт, які прынцыпова ўжываў слова “Вільнюс” – гэта Максім Танк (верш “Вільнюс”, 1945).

[15] Пошукавая сістэма Google. Доступ 08.09.2009

[16] Харэўскі С. Досьвед адраджэньня беларускіх сымбалёў Вільні ў 90-я гг. (рукапіс успамінаў у архіве аўтара).

[17] Сяргей Харэўскі ва ўспамінах з жалем адзначыў факт пазнейшага знішчэння гэтых дошак невядомымі. Правахоўныя органы Вільні не здолелі адшукаць віноўных. Шыльда, прысвечаная Пятру Сергіевічу, знішчалася тройчы.

[18] Харэўскі С. Досьвед адраджэньня беларускіх сымбалёў… (Як стала вядома пазней, прах Антона Луцкевіча пакоіцца на былых лагерных могілках г. Аткарска Саратаўскай вобл.)

[19] Тамсама.

[20] Луцкевіч Л. Вандроўкі па Вільні. Вільня: Беларускае выдавецтва “Рунь”, 1998.

[21] Тамсама. С. 10.

[22] Тамсама. С. 4.

[23] Напр., Харэўскі С. Магіла Каліноўскага знайшлася на гары Гедыміна ў Вільні // Наша Ніва. 2001, № 44; Дубавец С. Вострая Брама. Беларускі культурны кантэкст на мяжы стагодзьдзяў. Радыё Свабода, 2005. С. 210-219, Дубавец С. Магіла Каліноўскага – Гара Гедыміна // Свабода. № 4 (102), 31.01. – 06.02 2008 ды інш.

[24] Навуковы студэнцкі гісторыка-антрапалагічны гурток імя Міколы Улашчыка (ЕГУ) ужо другі год займаецца пошукамі слядоў пахавання К.Каліноўскага. Апрацаваныя крыніцы друку, часткова матэрыялы некаторых фондаў Літоўскага Дзяржаўнага гістарычнага архіва, Цэнтральнага Нацыянальнага архіва Літвы і аддзела рукапісаў Бібліятэкі Акадэміі навук Літвы. Ёсць цікавыя знаходкі, але пра завяршэнне гэтай працы пакуль казаць рана.

Партнёр — menu.by
Партнёр — Кафэ “Грай”
Партнёры — Кісларод
Партнёр — Цэнтр Кола
Партнёр — Сувеніры пра Беларусь
Партнёры — Трэці Сектар
Партнёр — Падароск
Партнёр — Будзьма
Партнёр — Viapol
Партнёр А-100
Кнігарня Логвінаў
Партнёр — Velcom па-беларуску
Партнёр — Лятучы ўніверсітэт
Партнёр — Галерэя Ў
Інфапартнёр — kniharnia.by
Інфапартнёр — Новы час
Інфапартнёр — СВАЕ.БЕЛ
Інфа-партнёр — Разам
Інфа-партнёр knihi.by
Інфа-партнёр tuzin.fm
Інфапартнёры — ЭўраБеларусь
Інфапартнёры — Радыё Рацыя
Інфапартнёры — Нашыя Дзеткі
Інфапартнёр — Белсат