Пра курсы
ГАРАДЫ :


04.04.2015
Выбраныя творы (2008)

Інфармацыя ўзята з сайта www.baradulin.by

 

 

Быць нататнікам бога
Біблейскае апісанне хаосу лаканічнае і вычарпальнае: «А зямля
была нябачная і пустая і цемра над безданню…» Як ні напружвай уяў- ленне — тае зямлі нябачнай не прымроіш. Бо немагчыма ўявіць пустату,
не аплодненую Духам Божым. Першаакт тварэння доўжыўся шэсць
дзён, але не закончыўся. Свет і па сёння дастворваецца і дарабляецца.
Богам і тымі, каго Усявышні абярэ сабе ў памочнікі.
Паэту даручана працаваць з першаматэрыялам, які быў ад пачат- ку, — са словам. Са словам шматзначным і ўсеахопным: ягоны грэцкі
першапродак Логас утрымлівае ў сабе ажно дваццаць сем паняткаў!
Словы — як алмазы з сотнямі граняў, кожная з якіх выпраменьвае
сваё адценне святла. І якім пільнавокім трэба быць, каб падабраць
грань да грані! Не памылішся — і ток паэзіі ажывіць паэтычны ружа- нец. Схібіш — і слоўны ланцужок бязладна забразгаціць; яго штучныя
абдымкі не сагрэюць ні душы, ні запясця.
Бог і Паэт — сутворцы, дэміургі, якія з хаатычнага твораць улад- каванае. Абодва яны паводле прызвання — ворагі той цемры над
безданню, якая неўявімая, бо імя ёй — Нішто.
Не дзіва, што Паэт раней ці пазней адчувае патрэбу перамовіцца
з Богам, параіцца, як вучань з майстрам. Каб атрымаць падказку, пачуць
ухвальнае слова, альбо — выслухаць нараканні. Бо хто яшчэ мае права
на рэвізію Паэтавага даробку? Толькі Той, Хто распачаў работу.
Ці лёгкае яно — сумоўе Паэта з Богам? На гэтае пытанне існуе
многа адказаў. Выберам адзін з іх, занатаваны Аляксандрам Пушкіным
у апавяданні «Егіпецкія ночы». (Дарэчы, пушкіністы мяркуюць, што
герой апавядання Імправізатар спісаны з Адама Міцкевіча, які сапраўды
сваімі паэтычнымі імправізацыямі — засталіся сведчанні відавоч- цаў — уразіў шматлікія пецярбургскія салоны). Вось яно, пушкінскае
апісанне: «І тут ён адчуў набліжэнне Бога… Твар ягоны страшэнна
пабляднеў, ён затрымцеў, нібы ў ліхаманцы; вочы яго заблішчалі дзіў- ным агнём; ён прыўзняў рукою чорныя свае валасы, выцер хусцінкай
высокі лоб, што пакрыўся кроплямі поту…»
Не верце тым, хто трактуе паэтычнае рамяство як гульню словаў.
Ад гэтай «гульні» знемагаюць не раўнуючы як на лесапавале. Вы­ трымліваць падобнае могуць толькі моцныя духам. Слабых, як правіла,
чакае трагічны фінал.
Па якой спецсувязі сумаўляецца Бог з Паэтам? Гэтага нам ведаць
не дадзена. Гэта іхняя таямніца. Можна толькі здагадвацца, што пе- рагаворваюцца яны беспасярэдне, і ніхто не можа падслухаць іхняй
размовы. Бо хвалі прыёму-перадачы па тым бяздротавым тэлеграфе
вядомыя толькі таму, хто гаворыць, і таму, хто слухае.
Рыгор Барадулін стварае свой паэтычны космас з настойлівасцю
Усявышняга, які шэсць дзён не ведаў адпачынку і толькі на сёмы,
6 Міхась Скобла
пусціўшы на белы свет чалавека, дазволіў сабе перавесці дух. Космас
Барадуліна — гэта і біясфера, дзе ўсё жывое мае свой голас, і стратасфе- ра, дзе дух займае ад галавакружнай вышыні. «Зямля — парушынка
ў Гасподнім воку». Такое з птушынага палёту не ўбачыш. Тут патрэб- ныя іншыя вышыні і міжгалактычны маштаб.
У паэзіі Барадуліна ёсць усё. Гэта універсум, якому дасць рады хіба
цэлы атрад акадэмікаў ад літаратуры. Чаго паэт шчасліва пазбегнуў, дык
гэта бязбожжа. Ужо ў першай сваёй кнізе «Маладзік над стэпам» (1959)
ён апісвае саляную шахту ў Польшчы, дзе пабачыў незвычайны, з солі,
абраз Хрыста. І гэта ў час ваяўнічага атэізму, калі паторгаць Бога за
бараду ў паэтаў лічылася ледзь не модай.
У адной царкоўна-славянскай рукапіснай кнізе 1076 года ўтрымлі-
ваўся наказ: «Глаголи Богу много, а человеку мало». Ледзь не тысячу
гадоў прайшло, а названы прыярытэт застаецца ў сіле. Бога паэт слухае,
да Бога і прамаўляе. Дыялог Барадуліна з Усявышнім працягваецца
ўжо больш за паўстагоддзе. Назвамі зборнікаў паэт падкрэсліваў сваю
далучанасць да высокай тэмы: «Адам і Ева», «Самота паломніцтва»,
«Евангелле ад Мамы», «Ксты», «Руны Перуновы»…
Архімеду, каб зрушыць шар зямны, патрабавалася кропка апоры.
Паэт у сваёй планетарнай працы выкарыстоўвае рычаг метафізічны, які
знайшоўся ў гаспадарцы Бога. Узважаныя на тым Божым бязмене рэчы
набываюць іншую вагу. «Душа — адзіны храм, дзе Бог жыве. Саборы
ды бажніцы — дамавіны». «Ізноў жывыя нада мной, Як думкі Госпада,
аблокі». «Белую аблачынку вішні, Здаецца, выдыхнуў Усявышні».
На пачатку новага стагоддзя адначасова пісаліся «Ксты» і «Руны
Перуновы». У Гефсіманскім садзе — паганскае капішча. І гэта не
аксюмаран. Хрысціянства і язычніцтва ў нашым жыцці паядналіся,
злучыліся, як кнот са свечкай. Нездарма Рыгор Барадулін саманазваўся
кшчоным паганцам. Бо з гледзішча вечнасці істотныя і дахрысціянскі
досвед чалавецтва, і вопыт, назапашаны за апошнія два тысячагоддзі.
І марудны хронас паводле календара друідаў, і імклівы бег часу ад
мяжы, пазначанай Anno Domini.
Своеасаблівым злучвом паміж двума стагоддзямі — ХХ і ХХІ —
стала паэтава кніга «Ксты» (першае выданне выйшла ў 2005 годзе).
Сучасны чытач любіць дакладныя словы. Таму, пакруціўшы і так, і
гэтак малаўцямныя «Ксты», з палёгкай прычэпіць да яго прыстаўку
тэ-. Тэ-ксты. Але і ў гэткім варыянце слова не адрачэцца ад сваёй
боскай семантыкі і перакінецца ў тэа-ксты. Божыя ксты. Бо, як і
логас, слова «ксты» шматзначнае. Гэта і крыжы, і складзеныя для
хрышчэння пальцы, і сам хрост як абрад. А яшчэ так называецца вёска
пад Полацкам, якому Барадулін вызначыў быць цемем Беларусі. Гэта
значыць — цяміць, кеміць у тым, у чым другім цяжка разабрацца.
Дэміургавасць Барадуліна праяўляецца не толькі ў пераадоленні
хаатычнага. Тут яму працуецца лягчэй, паколькі — на пару з Богам. Але
на зямлі тысячы народаў, і кожны з іх прагне ўвагі Усявышняга. Як на
ўсіх часу дабраць? І Бог давярае датвараць народы паэтам. У беларускай
сітуацыі давяраў Багушэвічу. Давяраў Багдановічу. Цяпер даверыў
Быць нататнікам Бога 7
Барадуліну. Але пад беларускі компас хцівы сусед падклаў жалезную
сякеру, і збіліся ўсе азімуты. Пакуль народ няспешна выходзіць са
стану духоўнай анамаліі, паэт ужо засяродзіўся над сваім ганчарным
кругам. Затрымка пакуль у адным: «Як асмялець папрасіць у Госпада
гліну, Каб вылепіць з яе задуманую Айчыну?..»
Айчына Барадуліна — Мова. Тут ён паўнапраўны гаспадар. Чытаеш
барадулінскую паэзію, і рука сама цягнецца да асадкі, каб выпісаць
прыдуманыя паэтам словы. Дужасіл. Шчалугá. Хмарабровасць.
Сонцакрылы жаўранак. Прыхмарваць страх. Небаўзносіцца хвалой…
Зайздрошчу тым лексікографам, якія калі-небудзь складуць слоўнік
Рыгора Барадуліна. Яны спрычыняцца да свята мовы, якога раней мы
не ведалі.
Шэкспір у сваіх творах ужыў 20 000 слоў. Леў Талстой у «Вайне
і міры» — 19 000. А найпаўнейшыя слоўнікі-тэзаўрусы моваў з тысячагадовай
пісьмовай традыцыяй налічваюць да паўмільёна словаў.
Што й казаць, ашчадна абыходзіліся са словам англійскі і расійскі
класікі. Рыгору Барадуліну не хапае беларускага сучаснага слоўніка
з яго статысячнай слоўнай кагортай. У адной «Песні над песнямі
Саламонавай», перастворанай ім па-беларуску, я налічыў 68 наватвораў,
не зафіксаваных у айчынных словазборах!
Шкада, але менавіта гэты феномен Барадуліна адпалохвае
перакладчыкаў. Уяўляю творчыя пакуты Веры Рыч, якая перастварала
яго вершы па-англійску. Як раз-пораз кансультаваўся з паэтам Карлас
Шэрман, спрабуючы перадаць па-іспанску ягоныя арыгінальныя
вобразы. Як падшуквалі адпаведнікі барадулінскім неалагізмам
балгарын Найдан Вылчаў ці варшаўскі беларус Чэслаў Сэнюх…
Нізкі ім паклон. Але, пацікавіўшыся, як гучыць барадулінскі верш на
даступных мне мовах — па-польску, па-расійску, па-ўкраінску — мушу
з жалем канстатаваць: Барадулін не перакладны. На іншых мовах знікае
чароўны барадулінскі гукапіс, прападаюць арыгінальныя рыфмы,
блякнуць вобразы.
Кніга «Ксты» неўзабаве пасля свайго з’яўлення на свет была
намінаваная на Нобелеўскую прэмію. І яна яе, магчыма, атрымала б.
Пры адной умове — калі б шведскія акадэмікі чыталі па-беларуску…
Усё вышэйсказанае не азначае, што геній Барадуліна — з’ява
выключна беларуская, якою не выпадае падзяліцца з усім астатнім
чалавецтвам. Дзяліцца якраз неабходна. Бо радасць — не радасць, калі
ты радуешся сам-насам на сваім хутары.
Дарэчы, сам Барадулін як перакладчык — яшчэ адзін феномен, які
не мае аналагаў у беларускай літаратуры. Сядаючы за гэтыя нататкі, я
адмыслова падлічыў — ён перакладаў з 37 (!) моваў. Што цікава, усе
без выключэння паэты — і вечнанатхнёныя сярэднеазіяцкія акыны, і
лужыцкія будзіцелі, і шматлікія братнія баяны і баснікі — з-пад пяра
Барадуліна лёгка ставалі на крыло, шчодра апераныя часам падазрона
не ўласцівымі ім метафарамі. Ніводнага паэта перакладчык не пакінуў
у бязвобразных рызманах, апрануў, як мог.
8 Міхась Скобла
Збеларушаны Барадуліным-перакладчыкам паэтычны абсяг
велічэзны — ад летапіснага «Слова пра паход Ігаравы» да гуллівых
латышскіх дайнаў. Адзін пералік паэтаў заняў бы пару старонак. Але
адну акалічнасць не хацелася б пакінуць па-за ўвагай. З асаблівай
прыхільнасцю Барадулін перакладае прадстаўнікоў пакрыўджаных
народаў, з кім гісторыя абышлася дый працягвае абыходзіцца не дужа
літасціва, — сербалужыцкіх, чачэнскіх, талышскіх паэтаў (талышы —
народ, які жыве ў Азербайджане). «Няма народаў малых, бываюць
малыя паэты». І ў гэтым таксама шчодрасць душы і грамадзянская
пазіцыя Рыгора Барадуліна.
У егіпецкіх пірамідах пры саркафагах стаялі залатыя слязніцы —
для слёз жалобы па памерлых фараонах.
Беларуская паэзія да нядаўняга часу нагадвала такую слязніцу —
столькі ў ёй чулася песняў жальбы!.. Дух смерці Танатас гаспадарыў
на нашых паэтычных курганах, дзьмуў у нашыя дудкі беларускія ды
жалейкі. Дзякаваць Богу, тое мінулася, і мастацтва наша нарэшце
дайшло да разумення: нацыя толькі тады жыццястойкая, калі ў яе эрас
пераважае над танатасам. Што навідавоку ў паэзіі Рыгора Барадуліна.
Яе вітаізм — зарука таго, што беларусы застануцца доўгажыхарамі
на планеце Зямля.
Увогуле, я перакананы: Барадулін рана ці позна стане культурным
брэндам Беларусі. Як зубр, дзякуючы славутай «Carmen de bisontis»
Міколы Гусоўскага, стаў сімвалам беларускай сілы і велічы. Урэшце, у
гэтым мне бачыцца і пэўная гістарычная справядлівасць. Калі на Месяц
першымі высадзіліся амерыканцы, калі паперу вынайшлі кітайцы, калі
электрычнасць адкрылі французы, калі табліцу хімічных элементаў
прыдумалі расійцы… то чаму беларусы не могуць здзівіць свет
найадметнейшым паэтычным геніем?! Яшчэ як могуць. Энергетыка
барадулінскага верша здольная абудзіць старую анемічную Еўропу,
закалыханую верлібрам. Зрэшты, Еўропа і сама спрасоння пацягнулася
да сілабатанічнай паэзіі — да прыкладу, у Італіі ізноў уваходзяць у
моду санеты ў духу Петраркі.
Гарманічнае жыццё народа немагчымае без сацыяльнага прызнання
паэзіі. У вагонах пражскага метро на відным месцы развешаныя
вершы Яраслава Сайфэрта. Па Вільні ездзяць тралейбусы з партрэтам
Крысціёніса Данелайціса. У Варшаве паэтычныя фестывалі праходзяць
у колішняй каралеўскай рэзідэнцыі ў Лазенках. Менску пакуль
што няма чым пахваліцца. Беларускія паэты часцей выступаюць у
дольных залах касцёлаў. Пайшлі ў падзямеллі, як першахрысціяне
ў каменяломні.
У мудра-празорлівага Алеся Адамовіча ў дзённікавых запісах мне
сустрэлася нечаканая думка: «Добра быць нататнікам Бога».
Паэзія Рыгора Барадуліна і ўяўляецца мне тым нататнікам, куды
Усявышні час ад часу надыктоўвае народжаныя на нябёсах радкі.
Міхась Скобла

 
Вершы

 

Першы снег
У абшары навакольным
Над папарам, лугам, полем
Снег тчэ мяккі змрок.
Кожную сняжынку тую
Кружыць, туліць і цалуе
Весялун-вятрок.
Дрэвы ў футры і карункі —
Шчодрыя зімы дарункі
Ахінаюць стан.
Галавой кіўнуў гулліва
Вяз таполі сарамлівай,
Маладзейшым стаў.
І абрусам вышываным
Засцілаюцца паляны,
Далягляд і дол.
На вяселле зімкі жвавай
З дзедам грозным і ласкавым,
На багаты стол.
Дзесьці йдуць маладажоны
Сцежкай, пухам вылажонай,
Шчасныя ўдваіх.
Эх, як хораша, ўрачыста,
Як душы парывы чысты
Ў час хвілін такіх!
1952
Рыгор Барадулін
* * *
Чуйна спіць ваколле.
Поўнач
Долы абняла.
Поўня лье з даёнкі поўнай
Малако святла…
1954
Пастух
За дзень набегаецца да знямогі,
Як загізуе статак — упасі!
I ўвечары ісці не хочуць ногі,
Хоць іх бяры на плечы
Ды нясі.
Сынок маленькі конаўку затое
Аберуч ледзь падыме,
Ягамосць,
З шыпучай пенай вып’е сырадою,
Спытае ў маці:
— А ці вусы ёсць?
1954
Зялёны мох
Уверсе высока-высока
Шумяць векавыя хвоі,
Пад снегам дол зледзянелы, —
Ды ўсё ж ён прабіцца змог:
Рукой яго возьмеш — азяблы,
А пахне зямлёй, вясною
I леташнім лісцем прэлым
Зялёны-зялёны мох.
Далёка струной парванай
Піньпінькне зрэдчас сініца,
Крумкач праплыве ўрачыста —
Зусім пад вясну ахрып.
Наводзіць жаўрук жалейку.
А моху скалеламу сніцца:
Прасунуўся раннем імжыстым
Упарта-лабаты грыб.
Маланка спрабуе арэхі.
Рассыпаным жарам — брусніцы.
На сонца вужы выпаўзаюць
Набраць на зіму цяпла.
На мяккіх ірховых лапах
Падкрадваецца лісіца,
Нервова падскоквае заяц,
Вавёрка сочыць з дупла…
А стане ваколле зялёнае —
Не ўспомняць,
Хто зяб зімою,
Шаптаў праз снягі пра лета
У хвояў узнёслых ля ног,
Зямлю ратаваў ад марозу…
З кашолкамі прыйдуць гурмою
I смела наступяць на гэты
Зялёны-зялёны мох…
1955
На азярынах
Палаюць вогнішчы азёр —
Ад іх агню смялей блакіту.
I вечар — электраманцёр
Нябеснага энергазбыту —
Уключыць зоры.
Будзе ноч
Асакавольтная Цадзіцца.
I сэрца рушыць басанож, Дзе пахне раніцай ігліца.
1955
Рыгор Барадулін
* * *
Як захлынуўся ад радасці жаўранак,
Славячы сонца вясновага дня,
Як па куп’і на балотных выжарынах
Мякка хрумсціць пад нагою сушняк;
Як па-над ярам пад ветравым подыхам
Вольха сухая рыпіць і рыпіць,
Як адвячоркам над соннымі водамі
Кнігаўка ўсё не дапросіцца піць, —
Тры гады я не чуў.
Як засінелася возера чыстае,
Бо маладая красуня-вясна,
Каб падсініць хмар касынкі пушыстыя,
Сінькі ў ваду сыпанула спаўна;
Як палахлівым дзіцём устрывожаным
Хмель каля вольхі абвіўся вакол,
Як у бары, бы маленькія вожыкі,
Шышкі хваёвыя ўсыпалі дол, —
Тры гады я не бачыў.
Як над бруістаю шустраю рэчкаю
Пахнуць лілеі, аер і чарот,
I першацвет далікатны парэчкавы,
I чарназём той, што вывернуў крот, —
Тры гады не ўдыхаў.
Зноўку ступаю знаёмымі сцежкамі,
Босай нагой паўтараю сляды.
Кветкі мне ўслед пазіраюць з усмешкамі,
З тымі ж, з якімі глядзелі тады…
I крапіва маладая стрыкаецца,
Быццам пяшчотны, прыемны ўспамін.
Ем я капусту трыгубую зайцаву,
Гладжу змарожаны ліст журавін.
Ясны блакіт вам, прасторы зялёныя,
Хай жа над вамі з зары да зары
Радасна жаўранкі звоняць натхнёныя,
Сонца гарыць!
1957

Уцякала зіма ад вясны
Уцякала зіма ад вясны
Па кустах вербалозаў рагатых,
Ёй каптан абадралі яны,
І на голлі матляецца вата.
Уцякала зіма ад вясны,
Уцякала па рэках, азёрах,
Лёд затрэскаў, закрэктаў, заныў,
Здрадзіў лёд —
і вада на прасторы.
Толькі звон крыгалому ачах —
Брод шукаюць бярозы-бяглянкі
І трымаюць на ніцых плячах,
Як дзяцей палахлівых,
буслянкі.
А вясна даганяла зіму:
Заяц скочыў у лужу блакіту,
Бо на хвост наступіла яму,
І пралескі распырскаў, раскідаў.
І ўцякала зіма ад вясны,
Пад нагамі ламачча затлела,
Парастрэсла па сцежках лясных
Снег апошні свой
з ландышаў белых.
Уцякала зіма ад вясны,
Уцякла…
1958
Бацьку
Не выйшаў ты і ў гэты раз
Мяне спаткаць, паднесці рэчы…
Ля весніц толькі зноў твой вяз
Крануў галінамі за плечы.
16 Рыгор Барадулін
Ты мне не падасі рукі,
Глядзіш удаль з-за шкла партрэта.
Ці бачыш, вырас сын які?
Скажы хоць слова для прывета.
А я… чакаў з усіх дарог
Цябе ў сорак чацвёртым… летам.
Калоны ні адной не мог
Я прапусціць з ахапкам кветак.
Хацелася пачуць: «Сынок…»
І крыкнуць радаснае: «Тата!»
Бацькоўскім быў мне кожны крок…
Усё ішлі, ішлі салдаты…
Каторы раз сыходзіў снег…
Дамоў вярталіся суседзі.
Я кожнаму насустрач бег
І чуў кароткае: «Прыедзе…»
Калі ж у крыўдзе мне сябры
Гразіліся падчас бацькамі,
Тады хацелася наўзрыд
Заплакаць шчырымі слязамі.
Не плакаў я — усім на злосць,
Бо ў хаце быў адзін — мужчына.
Не йшоў ты…
Маці маладосць
Глыбей заворвалі маршчыны.
І зараз — еду я здалёк,
Чакаю ўсё — зайду, а маці
Мне скажа: «Пазнаеш, сынок?
Вось наша ўся сямейка ў хаце…»
Паверыць цяжка мне таму,
Што больш не прыйдзеш ты дадому.
А шапку я заўжды здыму
Перад магілай невядомай…
1958

* * *
У верасня — свой, асаблівы пах:
Курыць сівец — плыве дымок гаркавы.
Зямлёю пахне бульба у капцах,
Антонаўкамі — зоры па начах
I туманы — ляжалаю атавай.
А гарбузы пралежалі бакі
I абвіліся павучынай пражай.
Здавалася — за хмарай хлапчукі
Разрэзалі гарбуз на два кускі
I ўночы Млечны Шлях
на семкі пражуць.
Радоўку адбываць гатоў заўжды.
Ступаеш золкай, колкаю расою —
Дымяцца ўсцяж зялёныя сляды.
Адбілася цялё ад чарады,
А пыса пахне цёплым сырадоем.
У верасня ёсць самы светлы дзень,
Заўсёды ён душу маю трывожыць,
Хоць зноў штаны кароткія надзень
I, гледзячы на свой цыбаты цень,
Пусціся басанож у падарожжа
У край, дзе раніцай салодкі сон,
Дзе ў сумцы агурок, аловак, сцёрка
(А вочы расцвілі, як сіні лён!),
Дзе пяцярнёй махае кожны клён —
Жадае зарабляць адны пяцёркі;
Дзе ў калідоры цяжка сцішыць бег,
Сядзець у класе гэткая нудота.
Ля вокан вераб’і лятуць з-пад стрэх.
I, як у кут паставілі за смех,
Ты дома ўсім паказваеш з ахвотай.
У верасня — свой, асаблівы пах:
Курыць сівец — плыве дымок гаркавы,
Зямлёю пахне бульба у капцах,
Антонаўкамі — зоры па начах
I туманы — ляжалаю атавай.
1959
Трэба дома бываць часцей
Трэба дома бываць часцей,
Трэба дома бываць не госцем,
Каб душою не ачарсцвець,
Каб не страціць святое штосьці.
Не забыць, як падвялы аер
На памытай падлозе пахне.
Як у студню цыбаты асвер
Запускае руку да пахі.
Не забыць сцежкі той, што цябе
На дарогу выводзіла з дому,
Што у хаце там быў рубель
У цане і па курсу старому.
Не забыць, як марозам злым
Клямка пальцы пячэ балюча
І адкуль на стале тваім
Бохан свежага хлеба пахучы.
Помніць свой на іржышчы цень,
Не забыць, як завуць суседа,
Не забыць, як пяе пад дзень
За вясёлым сталом бяседа.
Трэба дома бываць часцей,
Трэба дома бываць не госцем,
Каб душою ты стаў чысцей
І не страціў святое штосьці.
1960

Вясновая замалёўка
на беразе Ваўчэнскага возера
Возера стаіць, не зварухнецца,
Бо агеньчыкам надкручнай хаты
Аж да дна, нібы цвіком, прыбіта —
Каб не ссунулася анікуды.
Быццам купінка з сухой ігліцы,
Недаверлівы спяшае вожык,
Чмыхае лычком сваім кірпатым,
Нюхае — ці не прайшла палёўка?..
Драч на непадмазаных калёсах
Туманы сушыць вязе на тоні.
Кнігаўка (за дзень не дакрычала!),
Як з хвастом ушчэмленым, галосіць.
Пахнуць туманы аернай рыбай.
Точыцца з зямлі адталай мята…
От і ты зайшоўся ў шчырым спеве,
Добры вечар,
салавей знаёмы!
Ты ці помніш пра старога Іцку?
Ён жа ў вёску вёз у бочцы дзёгаць,
Чорт падскочыў,
з бочкі шпунт адторкнуў —
I закапаў на дарогу дзёгаць.
Гэта ж ты яму крычаў з бярозы,
Папярэджваў дзегцяра старога:
— Іцак, Іцак!
Дзёгаць выцек —
Кап, кап,
Ццюрр-руру!..
Выбеглі ў сяле суседзі нашы
З вёдрамі — Максіміха, Казліха,
Ну а ў Іцкі — ані кроплі дзёгцю.
Як жа мне шкада было старога.
Дзякуй за ўспамін табе, залётны!..
1961

Матылёк
Б’ецца, ўецца шпаркі, лёгкі
Сінякрылы матылёк.
Максім Багдановіч
Лілею
млявы
плёс
люляе,
З-пад злежаных
аблок
здалёк
Ляціць, віхлясты і бялявы,
Пялёстак лёгкі —
матылёк.
Ён кліча у блакіт лілею,
Каб не любіла
больш
да слёз
Бліскучы ад лускі і глею,
Самлелы,
абмялелы
плёс,
Дзе лашчыць цёплай ласкай хваля
Лінёў — злянелых цельпукоў,
Паблісквае
няблізка
далеч,
Дзе ў іле
не злічыць малькоў,
Дзе глыб
угнеўлена шыпела,
Калі
на хвалі
лівень
лёг…
Засумавалы,
белы,
белы
Ляціць удалеч
матылёк…
1961
Паляць бульбоўнік
Калі разыходзяцца
лета з восенню палюбоўна,
а бульбянішча на зіму
яшчэ не пераворана,
зграбаюць у кучы, паляць бульбоўнік.
Іскры лятуць і блякнуць
патухлымі зорамі.
Дым спачатку рвецца ўгару,
ды перадумвае неўзабаве, —
мабыць, лагчынай
прайсці захацелася.
Барана, што ляжыць дагары зубамі,
як вожык той,
абчаплялася
лісцем зжаўцелым.
Сланечнік галаву цяжкую
праз частакол прасунуў,
грэецца —
холад даймае патрошку.
Лятуць журавы над Ушачай
з курлыканнем сумным,
ляціць наўздагон ім
ціхае:
«Пуцём-дарожкай!»
На возе едзе мох баравы,
запалы лістам, ігліцай,
дым следам ідзе,
і конь галавою матляе стомлена.
З раніцы хмурыцца, хмарыцца,
пад вечар — імгліцца.
Журавель над студняй прыгнуўся —
нізка пад восеньскай столлю.
Я гэты ціхі дым
на смак
і навобмацак
ведаю,
яго я ні з чым не паблытаю,
любой парою,
дзе б ні быў, адусюль
па ім, як ганчак па следу,
дарогу дадому знайду, да матчынага парога.
1961
Памытая падлога
Толькі што памытая падлога
Пачынае пахнуць борам густа.
Зноў, здаецца, слухаеш падоўгу,
Як звіняць галін сасновых гуслі.
Млосна ад малін у расцяробах.
Дзяцел грукне ў цішыні чмялінай.
Выцірайце ногі.
Асцярожна!
Вы ступаеце па вершалінах!..
1961
* * *
Драч крычыць у густым тумане,
Быццам хто яго, дурня, рэжа.
Я прыслухаўся —
праз мяне
Прарасла Белавежа.
Аплялі мяне карані —
Працавітыя вязні зямныя.
Ты галіну адну крані —
Пушча ўся
ува мне заные.
Мне зязюлі не злічаць вякоў,
Дзяцел грукае — мне у грудзі.
А вятры, карагодам, вакол
Ходзяць-ходзяць
і сон мой будзяць.
Быстрай ластаўкай,
як стралой,
Ў мяне вырай далёкі стрэліць, —
Сонца
з песняй зялёнай, старой
Узніму на зялёных арэлях.
У крыніцах крутых завару
Хмель вясновы з зялёнай пенай.
Пад вірамі нямых завірух
Ува мне
навальніцы спеюць.
1962
* * *
Мохам зязюльчыным
ідуць маладзіцы,
губы засмяглыя
ў спелых суніцах —
на сонцы ягады
спакойна вымлелі.
Холадам ногі
рачулка вымыла.
Ляціць
над звонкімі баравінамі
песня
дзяўчынанькаю
нявіннаю:
— А я ў бару
Грыбы бяру,
Каля межы —
Сураежы!..
Ах, кладка зыбкая,
рачулка мелкая!
Адкуль жа вымкнула
усмешка смелая:
— Кавалішанька,
Мая вішанька,
24 Рыгор Барадулін
Не кажы ты кавалю,
Што я цябе павалю.
— А хоць на мяжы
Палажы,
Толькі майму кавалю
Не кажы!
На мох паваляцца
на сцежцы вузкай,
думкі,
што саладзей за вусны…
Як тут гукаецца,
ды ўжо змяркаецца…
Туга удоўя дамоў вяртаецца.
1962
* * *
Міколу Прашковічу
«На Беларусі
Пчолы, як гусі», —
Прыгадваў зямляк
у выраі.
Зоры спелі,
зоры гаслі,
Мох зязюльчын
рос на вываратнях.
«Ем сырую зайчыну,
Ды люблю Айчыну!» —
Прысягаў паўстанец
нябёсам.
Дзверы
дню маладому
расчынены —
Расой ішла песня босая:
«Я здыму парчу,
Ножкі абвярчу…
Песню азяблую
Сагрэць хачу…»
Торкнецца ў крыгу
лыч карасіны,
Сонную роўнядзь успеніць.
Згару я
на вейцы тваёй
расінкай,
Беларусь —
мая мова
і песня.
1962
Лодкі
Міхасю Стральцову
Прыбіўшы да берага
чарот патрушчаны,
Засынае возера,
ад сіверу сіняе.
Стамлёна дыхаюць хвалі,
як грузчыкі, —
На плячах
гарачае сонца
насілі.
Нерастуюць ільдзінкі
халоднымі плоткамі,
Азябламу поўдню
ў хмарах не ўгрэцца.
З возера пад паветку
плывуць на калёсах лодкі,
Як даўна іх сёстры далёкія
«з вараг у грэкі».
Азалелую песню
зацягнулі вятры-музыкі.
А заплывалі ж лодкі
за далягляд невядомы.
Зараз плысці ім
па возеры нецярпення зыбкім
Ад берага ледаставу
да берага крыгалому…
1963
Мая мова
Сцвярджаюць гісторыкі і мовазнаўцы,
Што паступова сціраюцца грані нацый
I, нібыта як перажытак,
аджыць павінна абавязкова
Мова маці маёй — беларуская мова,
Што мне, як імя ўласнае, блізкая і знаёмая,
Што па жылах маіх цячэ
і сонным Сажом і Нёманам.
Я чакаю часіну сябрыны людской,
Але не згаджуся, што родныя мовы луской
Былі на рыбіне чалавецтва,
Якая ў вечнасць плыве акіянам вечнасці.
Галеюць увосень гаі-касмачы,
Па вясне расціскаюць лісты
Свае кулачкі маладыя.
I калі нават мова мая замаўчыць,
То не зробіцца мёртвай латынню.
Словы, дзе кожны гук
Азяблай сінічкай цінькае,
Не стануць тэрмінамі медыцынскімі.
Гэтыя словы
Павінны вывучыць будуць нанова,
Каб даведацца,
Як Русь мая, белая
Ад веснавое наквеці
I ад касцей няпрошанай набрыдзі,
Вольнай воляй сваёй даражыла,
Як з братамі і сёстрамі
Шчыра дружыла.
Калі мова мая
Уліецца ў агульны людскі акіян, —
Пацячэ ў ім, стрыманая,
Цёплым Гальфстрымам.
I будзе мне сэрца грэць
Кожным ашчаджаным словам,
Бо як жыта, спрадвечная
Беларуская мова!
1963
Рум
Асабіста мне падабаецца зборнік лірыкі — рум,
дзе пахнуць смалой і марозам радкі сасновыя.
Крумкач аблянелы для рыфмы кідае зычна лясное — «крум».
Паміж радкамі лясныя сны, як малыя, сноўдаюцца.
Паляўцы — тых вёсак, дзе лесу няма, жыхары —
да лесаўцоў абозам скрыпучым едуць на пастаянку.
У бары ад піл і сякер перагрэтых прыкурваюць кастры —
тут ствалы радкоў падганяюцца да класічнага ямба.
Перуноў крыгалому цярпліва чакаюць радкі.
Нарэшце ў слупкі плытоў збіваюць іх плытагоны.
Каб напісацца хутчэй на развінутым рулоне ракі,
адзін аднаго абганяючы, з падскокам імчацца з адхону.
I звонкія вершы плывуць па быстры на прастор.
Аб іх арыгінальнасці можаце ў мяне даведацца.
Для пераймання трэба не многа —
гумовыя боты і доўгі багор,
колькі трэба радкоў, падчапляй
і валачы ў часопіс ці ў выдавецтва, —
навяжуць плытоў…
1963
* * *
Яшчэ гетэры старажытнай Грэцыі,
З начнога промыслу прыйшоўшы ўранні,
Хацелі ціхай калыханкай грэцца,
Хоць трошкі хатняга хацелі раю.
О мацярынства мацярык нязнаны:
Як ні гукай — ніхто не адгукнецца.
Яго заўсёды адкрываюць занава,
Калі пад сэрцам нешта зварухнецца.
А ў сэрцы страх і слодыч тлеюць вугалем,
Усходзіцца пажар з малой іскрынкі.
У млоснасці саскі цяжэюць смуглыя,
Гатовыя пупышкамі раскрыцца.
28 Рыгор Барадулін
І зацвілі пралескі вачанят,
Зазелянела лісце ручанят…
О мацярынства мацярык нязнаны.
Яго заўсёды адкрываюць занава.
1963
Дзятлінка
Уладзіміру Караткевічу
Дасвецце займаецца ціхае.
На лістах раса халодае,
Узбегла на ўзмежак,
задыхалася
Дзятлінка белагаловая —
Пляменніца дзятла белагрудага,
Унучка завеі ўскудлачанай.
Сукню, што зелянеецца рутаю,
З канюшынай купіла ў складчыну.
Ля дзяўчынанькі шчырэюць з раніцы
Чмялі —
сваты басавітыя.
Адвячоркам туман стараецца
Ногі ухутаць світкаю…
Навальніца прасторы вымые —
I дзятлінка зноўку клявае.
На чужыне асветліць сны мае
Сваёй галавой бяляваю.
Дзятлінка снежнарутая,
Як сляза па Радзіме,
чыстая…
Таксама і Беларусь мая
На ўзмежках цвіла
і выстаяла.
1964
Ішла над ціхім лесам поўня…
Ішла над ціхім лесам поўня,
Расы чакалі верасы,
Пад вербамі ў нагрэтым чоўне
Дзяўчына мыла валасы.
Яшчэ худзенькімі рукамі
Вязала, мокрыя, вузлом,
Усмешка па вадзе блукала,
Хмурынкі возера вязло.
Прасілася у косы стрыжка,
Шаптала з берагам карма,
А косак не хапала крышку,
Каб дзве лілеі утрымаць.
Ледзь-ледзь хавалі зайздрасць хвалі,
Аж закіпалі у трысці,
Мяне і човен падмывалі
Далёка з юнай заплысці.
1964
Кашуля Паўлюка Труса
Чырвоныя ружы,
Чорнае лісце…
Няўжо гэта праўда:
«Насіў калісьці…»?
Як туман на дасвецці, святлее кашуля, —
Здаецца, мурог з Паўлюком кашу я.
Расхрыстаныя, ступаем поплавам,
Нам фыркаюць ветры храпамі цёплымі…
……………………………………………..
Маці кужаль прала пры лучыне,
На расе маёвай палатно бяліла.
Паўлюка чакала,
Дні лічыла,
Сустракаць выходзіла ў даліну.
А пасліся ветры буйныя ў зялёнай,
Балаболкай рэха білася на шыях.
«Зазвіні, сыночак, жаўранкам залётным!»
Маці ўпрыхваткі касаваротку шыла.
………………………………………..
Песню родную гукала чарнабрыўка,
Па далёкім сумавала доме,
Адгукалася з дняпроўскага абрыву:
— Ой, не свяці, месячэньку,
Не свяці нікому…
I кашулю вышывала рупна
Чарнабрыўка ў інтэрнаце вечарамі.
I, як сонца,
Ёй заходзіла на рукі
Галава паэта кучаравая…
Чорнае лісце,
Чырвоныя ружы —
Крумкач жалобы
Над радасцю кружыць…
1964
Адам i Ева
*
Пакуль далёка спіць залева
I сопкі песцяцца ў смузе,
Яны ўдваіх,
Адам і Ева,
Капаюць бульбу
у тайзе.
Конь пасвіцца,
бялее грыва
З перастаялае травы.
Спрадвечны сум апаў тужліва —
Лятуць у вырай журавы.
Услед махаюць крыллем кволым
Кусты, лімонніцы, чмялі.
Спрадвечных дрэў
спрадвечны кворум,
Спакой спрадвечны на зямлі.
На момант сэрца ён асіліць,
I здасца, што няма трывог,
Што з недалёкай Хірасімы
Не паскубуць вятры мурог,
А толькі ціхія павевы
Хвалююць ільмакі ў тузе.
Яны ўдваіх,
Адам і Ева,
Капаюць бульбу
у тайзе. *
Сюды ў дажджы, ў мароз сіберны
Аратаі і кавалі
З-пад Вільні,
з Віцебскай губерні
Гадамі
землякі брылі.
Над імі выраі ляцелі Дамоў,
да веснавых грамоў,
I хмаркі плавалі, як цені Дымоў
з астылых каміноў.
Ад роднага стала,
ад бульбы
Дарогі розныя вялі:
Адных — даўгі рубель і булкі
Завабілі на край зямлі. Тых — залатая ліхаманка
Занесла ў непралазь пургі.
Не горача пад лахманамі
Было ад вогнішчаў тайгі.
Ну а каму саболі пасвіць Давер’е аказаў урад.
Лёс —
конь натурлівы —
да шчасця
Не вёз:
быў час, як канакрад.
*
А раніцай туман над сопкай —
Густая пара над катлом:
Знаёма пахла
бульбай сопкай,
Сялом,
пакінутым жытлом.
Там на страсе пяе салома,
Як чарацінка ў крыгаход.
I песня родная, і слова
Былі раднейшыя штогод.
Вякі…
Прыморскія размахі…
Забыўся чорны хлеб,
але,
Як незабыўныя прысмакі,
Гасціла бульба на стале.
I зазімкам,
калі на тоні
Ішло дасвецце ў туманах,
Яна згрубелыя далоні
Кабетам халадзіла ў снах.
Хаціны,
што ў лясных паветах
Замёў каторы ліставей, —
На шчодрай далані планеты
Былі ад бульбінак драбней…
*
Не хвалімся часінай тою,
Калі яе —
усім на страх —
Палілі з прастатой святою,
Як ерэтычку,
на кастрах.
Ды ў прыску бульбу ўгледзеў продак,
Калі карчы зглыдаў агонь,
I, нібы ўзважваў самародак,
З далоні кідаў на далонь.
Яна —
не майце бульбу ўлегцы —
З усімі стравамі на «ты».
Гурок, каб з ёю поплеч легчы, Дае нырца ў расол круты.
I смагне селядзец у лёку,
I ў лютай пары млее кроп.
Яна сюды прыйшла здалёку —
У баразне
па трыццаць коп…
Дыміся бульбай,
край маленства.
Яе стварала спакваля
Па вобразу і падабенству
Свайму
карміцелька-зямля. *
Крычу на ўсё Прымор’е:
— Бульба!
Прымі паклон ад земляка.
Расці,
з гарачых снежак гурба,
Што маці сыпле з саганка.
Ні дождж,
ні град цябе не песціць,
Надзейны хлеб маёй зямлі.
Не грэбвалі табой і песняй —
З сабою землякі ўзялі.
А покуль недзе спіць залева, Тайфун вятры ў мяхах вязе, —
Яны ўдваіх,
Адам і Ева,
Капаюць бульбу у тайзе.
1965

* * *
Ад
«не трэба, не трэба» Да
«святло патушы»,
Як да сёмага неба,
Як да шчырай душы,
Як ад бліску маланкі Да абложных грымот…
З верасовай палянкі
Хмеліць вераснем мёд.
Ліўнем стомленым стыну
На захмарнай градзе…
Прага
смаглай пустыні,
Спёка
спелых грудзей. Толькі змроку густога
Захмялелы мурог, Толькі
светлая стома, Толькі
месячка рог… Ціха досвітак глянуў, —
Стой,
імгненне,
замры!
Не спяшайся,
бяглянка,
Мы адны на зямлі.
Можа, дзень пачакае,
Маладзік, пасвяці…
Ноч бывае такая Толькі раз у жыцці…
Знелюбелы, нямілы Дзень з-за мора ўстае.
Мне б вякоў не хапіла
Слухаць вочы твае…
1965

* * *
Калі б усе вятры Беларусі
Курган намяталі, — Ён быў бы пылінкай
Ля падножжа захмарнай вяршыні
Славы
Тваёй;
Калі б усе гаі Беларусі
Хацелі сцяжыны ўслаць, Дзе ногі Твае ступалі, —
У іх бы лістоў не хапіла;
Калі б усе навальніцы плакалі, —
Іхнія слёзы
Былі б драбнюткай расінкай
На вейцы тугі па
Табе,
Іван
Дамінікавіч,
Дзядзька Янка,
Купала…
1966Вуша
цкі пр
ызімак
Возера
Сярпом маладога лядку Дажынае апошнія травы.
Бярозы, надсмакаваныя туманом,
Шурпацяцца неўзнаку.
Човен,
Зачэплены за сук каравы,
Глыбіню ўхаладзелую чуе дном…
1966

* * *
Чаканы міг спакою.
I — паварот ключа.
Світае у пакоі
Ад смуглага пляча.
Трывожнага дыхання
Трывожны сухавей,
Трывожныя ў тумане
Пагляды ласкавей…
Прачнулася світанне —
Пакінулі пакой
Пачэснымі сватамі
I цішыня й спакой.
Прыцішаныя крокі.
I — паварот ключа.
Нырае ў сон таропка
Маладзічок пляча…
1966
* * *
Паказала гай малады
I не хочаш мне адгукацца.
Як па першапутку сляды,
Па паляне лісты акацый.
Па паляне ходзяць лісты,
Па паляне ступае трывога.
Мы ўтраіх —
восень,
я і ты.
Пачакае да заўтра дарога!
Неспакойны заход ачах.
Не ад вечара стала золка.
Зазвінелі ў тваіх вачах
Цені дрэў і нясмелая зорка.
Ці не блізкія ўчуў халады,
Што пачаў маладзік заікацца.
I дрыжаць над намі сляды
Ацалелых лістоў акацый.
Хай за Донам шумяць лясы.
Дзелім мы свой жаданы сорам.
…Пахлі вечарам валасы,
I падміргвалі грудзі зорам…
1967
* * *
Мая Радзіма — гэта там,
дзе праплываюць самыя
прыгожыя аблокі.
Жуль Рэнар
З-пад нахмураных броваў
даспелага жыта
палыхае блакіт азёр.
Край прыветлівы,
сэрцамі продкаў абжыты,
зноў спазніўся —
прымаю дакор.
Васільковы спакой.
Смутак верасу сіні.
Палыновая памяць тугі.
Без мяне на лугах мурагі пакасілі.
Без мяне стагавалі стагі.
Без мяне да Пятра
венікаў навязалі —
узялі зялёны аброк
з бяроз.
Адгуло,
адплыло маё лета вазамі —
звонкарэхае, я не збярог.
Партызанскага бору
распагоджаны вырыс.
Нізка дзікія гусі ляцяць.
Толькі дзіву даешся, —
калі гэта вырас
з камізэлькі сваёй бацян.
Засынае аер,
шлях курыцца далёкі.
Слонку хочацца клікнуць:
— Вуць-вуць!..
Нават страшна дыхнуць —
маладыя аблокі
над Ушаччынай ціха плывуць.
1968
* * *
Ад сівых гадоў,
ад дзядоў
Для мяне
ашчаджона спадчына:
Песні жніўнай
смутак удоў,
Мох зязюльчын,
гняздо курапатчына;
Сіні верас
і сіні дым,
Зоркі першай
драбнюткая мачына,
Яры хмель
над ярам крутым,
Галубіная мова матчына.
Не згублю яе
ў тлуме дарог,
Дзе маторам
вясёла грукочацца,
Боязна мне
ступаць на мурог —
Прытуліцца шчакою хочацца.
Хай мяне
блаславяць у нябыт,
Як свайго шалапутнага хрэсніка,
І яго Яснавокасць
блакіт,
І яе Ласкавасць
бярэзінка.
1968
* * *
Аплакалі вырай совы
Пад Полацкам,
Знаеш, Падуя,
Узлеску ў прыпол верасовы
Ліст перажоўклы падае.
Раздолле туроваму рыку —
Над змоўклымі нетрамі плавае.
Чаўны бласлаўляе ў Рыгу
Сафія залатаглавая. Даверыцца снегу полаз,
Загурбяцца весяў весніцы, —
У світцы марознай Полацк
Вачыма сінімі весніцца.
Па граю першыя Тужаць
Праталіны белабрысыя,
Ведаюць гнёзды птушкі,
I рыбы чуюць віры свае. Да скону сэрца скарыла
Чароту гаворка картавая.
З выраю Доктар Скарына,
Як драч, дадому вяртаецца…
1969
* * *
Радзіма, Цябе не зламалі навалы. Ты, гордая,
Моваю гневу назвала, —
Каб помніў чужак,
Каб нашчадак твой ведаў:
Дзядоўнік — татарнікам,
Шашаля —
шведам!..
1969
Свята пчалы
А ластаўкі белымі грудкамі
Высвечваюць рэчку да дна…
…А мне б да цябе пагрукацца…
…А ты ўжо даўно не адна…
Дарэмна я ахкаю, айкаю
У маладой журбе!
Русалка русявая,
Вайкаю
Не мне называць цябе.
…Пагоднела неба спрадвечнае,
Аглухлае ад грымот.
I, нібы бурштын,
Прасвечвала
Праменне іскрысты мёд.
Зялёны мурог —
Настольнікам.
Навошта нам з дубу сталы?
Ваколле на мёдзе настоена:
Сягоння свята пчалы!
Эстонія сонца выслала,
Каб раніца дзень пачала,
Шчырэла пчала прамыслая,
Са святам цябе, пчала!
Тваё незамужняе прозвішча
Забыўся я — так ляпей!
А мужняе — пад пагрозаю…
А слова — не верабей!
Туга двухвясёлкавай лодкаю
Плыве ў дзень,
Наўмысна малы.
Чаму ж ты з гаркотай салодкаю,
Шчымлівае
Свята пчалы?!
1970
* * *
Я загнаў цягнікі,
Яны ў стоме рэкі павыпівалі.
Сасмылелі ў аўтобусаў
Чорныя капыты.
Выраі нецярпення майго
Захлынуліся на крутым перавале,
Рэактыўныя птахі…
У якім жа выраі ты?..
1970
Ранішні верш
Скрогат марознай раніцы.
Жудасна правадам.
Снегірамі —
Школьнікаў ранцы,
Вісельнікамі —
Сумачкі дам.
Шпілек
Нервовыя кропкі.
Замшы
Халёны спакой.
Цішу працялі крокі.
Сыплецца іней луской.
Позіркі бліснуць сінія,
Быццам з патайніка.
Машыны за ноч заінелі,
Як бровы адстаўніка.
Шыферным дахам —
Ватнік.
Трубы прарванай
Цвярдзее флюс.
На рэгуліроўшчыка
Глядзіць прыватнік,
Як на удава трус.
Рэгуліроўшчык
Носа не вешае.
Фігура,
Што й гаварыць!
Ультрасучаснаю галавешкаю
Жазло накіроўча гарыць.
Апрануты не па сезону
(Таму вось сядзі і дубей!),
Хоча пагрэцца
Каля неону
Апуджаны верабей.
Няма з марозам
У графіка блату.
Думка адна —
Не спазніцца б адно ж…
Дольку лімонную цыферблата
Рэжа стрэлкі секунднай нож…
1970
Стары сад
Халодных сузор’яў
Позірк сляпы —
У веснавы карагод
Не збягуцца.
У сонным садзе
Трашчаць чарапы
Яблыкаў-самазагубцаў.
Ад зімавею
Хмурыны лахман
Не абароніць
Вырай картавы.
Прыслухайся,
Як белагубы туман
Фыркае на атаву…
1971
Лета
Брывей сіло
Звяло дзяўчо.
Правей сяло,
Сяло Ваўчо…
Счубацеў хмель.
Сухмень аглух.
Хмялее чмель.
Чмялее луг…
1972
Спяко
та
Гром перасмяглы
Нашча
Злуецца на дзень прапашчы:
Хмары
Зноў не ўзялі з азёр ясака.
З пабурэлай расколіны
Мядзведжай пашчы
Вырваўся вадаспад языка…
1972
Адаму Міцкевічу
Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie…
Adam Mickiewicz
Паэты нараджаюцца ў карчме,
Каб іх пасля
Аплаквалі саборы.
Выгнанніку
Не ў спіну вецер дзьме, —
Ён носіць край абражаны
З сабою.
Хмар вырай
Свіцязі слязу страсе,
Як пава з песні,
Што праз сад ляцела.
На саркафагу ружы
У расе
Паэту —
Не пыхлівасці злюцелай!
Маўчы, ўсыпальня каралёў…
Вякі
Прыціхлі
Над геральдыкай нямою.
Спытае нехта:
— Быў кароль які,
Калі пісаў паэт:
«Ojczyzno moja…»?
1973
* * *
У зажураным садзе
п’юць сінічкі гарбату.
Звоняць лыжачкі
ў ценькія сценкі шклянак.
Зноў адзін пакідаю
матчыну хату,
Ганак самотны,
журботны ранак.
З утрапёным даверам
гляджу навакола:
Серп сагнуўся,
ржавее пагбаная міска…
Надпіс прыгадваецца
на браме касцёла:
«Ціха, Бог блізка…»
1973
* * *
Тут яўна быў бы
трэці лішні
I ўсемагутны Усявышні…
А шчодра я сябе растрачваў.
Была раллёю ўдзячнай ты.
I яхкалі
ў крыві гарачай
Жадання прагныя харты.
Былі яны сабой заняты,
Асцерагаліся радзей —
Даверлівыя птушаняты
Тваіх спалоханых грудзей…
1974
* * *
Нам перадаць імкнецца час
Усе свае прыкметы,
Пакуль пад сонцам
Круціць нас
Ганчарны круг планеты.
1974

* * *
Кайсыну Куліеву
Няма народаў малых —
Бываюць малыя паэты.
Паэт — неспакою слых:
Ён чуе травінкі ўскалых
I грукат сэрца планеты.
Будзь сынам у шчасці й журбе,
Хай шчодрыцца сціплая праца,
Хай зайздрасць душу не шкрабе,
— Народу сплаці, што табе
Дазволіў паэтам назвацца!
Залётнага ветру павеў
Не ўхмарыць крамянага лета.
Скептыка выпалі, гнеў, —
Каб вывучыць мову схацеў
I думаў на мове паэта!
Паэтава ймя нездарма
Край носіць, паэтам апеты.
А песня не носіць ярма.
Народаў малых няма!
Бываюць малыя паэты…
1974
* * *
Перунамі жагнаныя абразы —
Перастылі азёры прадонна.
Выспу смутку майго
Ледзяняць маразы:
Маме ў зямлі сцюдзёна…
1975

* * *
Я некалі свет з прысвјткам
Імкнуўся аб’ехаць,
А мама — дома, так быць павінна,
А мама, здавалася, вечнаю будзе.
Прахопліваюся цяпер з прќсветкам,
Каб мясціны выхадзіць пехаць,
Дзе маміны ногі помняць сцяжыны,
Дзе жаўранак сэрца
абрываецца ў перапудзе.
1975
* * *
Ластаўка —
Хата матчына,
Мне пад крыло страхі —
З д’яблам,
З анёлам у складчыну! —
Не надтачыць шляхі.
Зорамі не стлумачана:
Толькі — і больш нідзе! —
Ластаўка,
Хата матчына,
Добра ў тваім гняздзе.
Прэч злыбяда пашастае,
Хопіць святла начы, —
Ты аканіцай,
Ластаўка,
У сны мае свіргачы…
1975

Папрасіліся ліўні ў верш
Сонца спее
жоўтай лотаццю,
ад нецярпення
пупышкі лопнулі.
Порстка раскручваюць
дубкі над кручамі,
у лагчынах ляшчынкі
першыя лісцінкі.
Працуе таропка
тэлеграф навальнічны:
працяжнік — кропка.
Маланка!
Клічнік!
Чуеш, у Тураве,
у Антопалі,
громам устураныя,
ліўні затопалі?!
Зірні, паслухай:
пад весялухай
ад Обаля ў пантоплях
патопамі
па-
то-
па-
лі…
1975
* * *
Долі інакшай не трэба зямной,
Сэрца пагоднее ад суцяшэння:
Родная мова ступала за мной
Ад калыханкі
Да галашэння…
1975

* * *
Што параю-вќраю,
Дзе шукаць вам броды,
Маладога выраю
здзіўленыя бровы?.
Лістаслед адсырае
Смутнаю парою…
Нада мною выраю
здзіўленыя бровы.
Ласку лета шчырую,
Неруш чабаровы
Нагадалі
Выраю
здзіўленыя бровы…
1975
* * *
Я стану, як стэп, салёны,
Нібы Ледавіты,
Шквальны,
Каб толькі пачуць:
— Шалёны!
Каб толькі пачуць:
— Ненармальны…
Растаю боязі льдзіны,
Садзьму
Недаверу барханы,
Каб толькі пачуць:
— Адзіны!
Каб толькі пачуць:
— Каханы…
Гатоў на любыя згубы,
Каб моўклі губы адчаю,
Абы не адчуць:
— Нялюбы…
Абы не пачуць:
— Звычайны…
1976

* * *
Васілю Быкаву
Мы на агонь глядзім
Пры вогнішчы рудым.
Як схімнік-нелюдзім,
Знікае ў небе дым.
Гарыць агонь-багач
I цемру й ціш ірве.
Цень жудасці,
Пабач, —
Ступае па траве.
Няйнакш
I прашчур наш,
Укленчыўшы агню,
Узняў свой позірк
Аж
Да зор
Упершыню.
Зглыдаў агонь датла
Галля рудую медзь.
I нам пасля святла
Страшней у змрок глядзець…
1977
Белая яблыня грому
Белая яблыня грому
Чорных садоў ліхалецця.
Яблык яе нікому
Не пажадаю на свеце.
Голая яблыня грому
Жахам жагнала прысмерк.
Пэўна, што д’яблу самому
Помніцца горкі прысмак.
Светлая яблыня грому
З салаўінае усяночнай.
Вершы 51
Ласкавага яблыка стому
Я надкусіў аднойчы. Ціхая яблыня грому,
Першага мілага гневу.
Позірку маладому
Праглася бачыць Еву. Добрая яблыня грому,
Радасцю поўні наўколле!
Хай жа не будзе злому
Голлю твайму ніколі.
Белая яблыня грому,
Клопатам, гаманою
I на апошнюю строму
Светла ўзыдзі са мною.
1977
* * *
Уладзіміру Някляеву
Быў год,
Яшчэ з вайны галодны,
Стараўся кухар,
Мой сусед: Ён скручваў пеўнікам галовы,
Клаў на калоду,
Клаў і сек.
Чакаў райрэстаран маўкліва.
А пеўні без галоў
Вакол
Яшчэ падскоквалі ў каліўі,
I кроў свістала з гарлякоў.
Наліпла на сякеру пер’е,
Кроў павыпальвала траву.
I ля суперніка супернік
Скакаў,
Згубіўшы галаву. Туман зрабіўся саланейшы,
Ад перапуду сам не свой,
Дабег да ўзмежка
Мой сланечнік
Са скручанаю галавой…
1977
Святло
Ушацкае паданне
Яны сядзелі каля агню,
Кармілі галодны агонь ламаччам.
І сын раптоўна схапіў галаўню
І торкнуў, гарачую,
Ў вочы матчыны.
Усё было ў першабытным стане —
Агонь,
І людзі,
І ноч у сутане.
Агонь ні на што не зважаў,
Балюючы,
Ды стала светла аслеплай начы
Ад крыку матчынага балючага:
— Сыночак, рукі не апячы!..
1978
Туман ярам…
Спяваюць старыя Монічы,
Ласкава з песняй гамонячы,
То, як з надзейнай суседкаю,
Навіною дзеляцца рэдкаю,
То, як з жаданай нявесткаю,
Нашчацца, сумныя,
Радаснай весткаю.
А дзяўчына, як здаўна вядзецца,
упусціла залато вядзерца,
засмуціла казакова сэрца…
Зацвітае верасамі выдма —
за туманам нічога не відна,
за туманам, а ці за слязою?
Толькі песня ведае пра тое.
Ані слова не манячы,
Сонца молячы,
Слязу туманячы,
Спяваюць Монічы.
I дасвецце само ў начы
Ключы
Забірае —
Сонца адпірае,
Што тамілася за барамі…
1978
* * *
Пад высветленымі дубамі
Салодкімі смягне губамі
Пасека —
класіка.
Маладое сена
Расе на
Паспытак
Растрэсена —
экспрэсія.
Дыхае Белавеж
Спакойна, як
белы верш.
1978
Яшчэ адно прызнанне Палессю
Неба,
Як чоўна варажскага днішча,
Трэба —
Прасмоліць імгла.
Зоры,
Як вершы Жэні Янішчыц1
, —
З суму і са святла.
Сум свой і ўцеху сумую,
Самую
Радасць адчуць хачу.
Зноў захварэў я табою,
Сумую,
Зноў ты ўвушшу і ўваччу.
Весняга смутку вугольчык,
Затлейся,
Полымем ахіні,
З громам прачніся,
Паліся,
Палессе,
Ліўнямі дабрыні.
Любіць — пакіне
Убарць ці Піна, —
Хай паварожыць май.
Хай крапіва,
Як зялёная кпіна,
Пройме душы адчай.
Хай храбусцяць жалудамі
Нявінна
Кормныя дабракі,
Тыя, што стануць
Дрыгвой квашаніны,
Чорныя вепрукі.
Мы цябе так асушаем,
Палессе,
Потым ва ўсіх нябёс
Пыл перасохлы прыбіць
Вершы 55
Хоць увесь твой,
Пэўна, не хопіць слёз.
Хай твой бацян
Над апошнім балотам,
Ад асакі рудым,
Перажагнае
Спагадліва ўзлётам
Сум мой, як сырадым…
1978
* * *
Матчына песня,
Ты ў полі гарбела,
На маразах у чужыне гарбела,
У баразёнцы на міг спачывала, —
Болю не трэба было дабаўляць.
Рук ты не чула,
Але спачувала,
Што ў перапёлкі ножкі баляць…
1979
Ода ходзікам
Ідуць няспынна ў цішыні на ўлонні,
Сваю дакладна службу несучы.
На ходзіках даступны
Час няўлоўны:
Навобмацак пазнаеш уначы.
Вагу з гадамі траціць нават гіра,
Нагрузкаю грамадскаю — замок.
На знос працуе ўся сістэма шчыра,
Пытлюе час заведзены млынок.
Каля млына не бойся запыліцца,
Мука гадоў — сваячка сівізне.
Лучынка,
Каганец
I запальнічка
Сузорны цыферблат свянцілі ў сне.
А на дванаццаць зводзяць стрэлкі,
Быццам
Бяруць за крылы пеўня, каб скарэй
Звязаць і на базар —
Абы пазбыцца
Гарластага заступніка курэй.
Без стрэлак,
Як бяскрылыя стракозы,
Не хочуць здацца ходзікі бядзе.
Ланцуг казычуць колцы
I стракочуць,
Напамінаючы, што час ідзе!
Спяшаюць колцы сцежкай ланцужковай,
Сляды
Зноў паўтараючы свае.
Гады
Імчацца вучнямі са школы.
Зязюля вылятае, гнёзд не ўе…
1979
* * *
Загрузлі ў травах
Сноў грузавікі,
Што везлі ў дамавінах галашэнне.
А ў партызанскім краі павукі
Дагэтуль вяжуць сеткі,
Як мішэні.
1980

* * *
Гадзіннікавы майстра
навобмацак чуе час,
Праз павелічальнае шкло
хоча высачыць бег імклівы,
Каб хоць на міг запыніць імгненне.
А час праз пальцы цячэ і знікае.
Майстру падсвечвае,
павялічваючыся, лысіна.
У вакне Карадаг у застыглым спакоі.
Голы чэрап ягоны пасля ўтрапення
Абрастае паволі —
жо колькі стагоддзяў не злічыш.
Ластаўкі перад дажджом,
як аблудныя стрэлкі,
Не могуць знайсці свае цыферблаты,
Каб паказаць, колькі часу вечнасці.
1980
Дровы
Сукаватыя, шчоглыя
У градах, у кастрах
Пацеюць смалою,
Як мёд у скрылях.
Летаюць,
Петраюць на сівярах,
Каб ласы агонь
Зімавеям на страх
Смактаў смаляныя
Соты з калоды,
Па-мядзведжаму жмурачыся
Ад асалоды.
1980
58 Рыгор Барадулін
Міколу Гусоўскаму
Класічны крой лацінскай апранахі
Хацеў стрымаць славянскі ўзмах рукі.
Начэлі догмаў сонныя манахі,
I каркалі анафемы крукі.
I слухаў Рым нячутай пушчы пахі,
Туровы гром, алені бег ракі.
Ляцелі ў вырай з Белай Русі птахі,
I ў вырай вечнасці — твае радкі.
Ты з год юначых меў талан на ловы,
Сіло латыні самі рвалі словы,
Ішлі ў Еўропу з годнасцю здалёк.
Каб дум раскутасць лёс не ўрок суровы,
Кужэльную кашулю роднай мовы
Ад забыцця замовіў васілёк.
1980
Вогнепаклонніца
Спакой нізінаю цячэ,
Увечар сцежка ў руце-мяце.
А вогнішча гарыць яшчэ
Самаахвярнае, як маці…
З радкоў памяці
Мама мая хрысціянкай зжыла,
З богабаязнай душою, іконніцай.
Ды, вернападдадзеная святла,
Болей была яна
Вогнепаклонніцай.
Звідна карміла агонь з рукі,
Яму выбірала кавалкі ласыя —
Бяросту,
Крамяныя смалякі.
Ёй полымя пальцы лізала з ласкаю.
Пераважна звала агонь
Цяплом —
Вершы 59
Гасіл
а цяпло,
Цяпельца разводзіла.
Назалеўшыся над бяззубым кублом,
Чакала цёплага снегу малодзіва.
Як гняўлівых суседзяў якіх,
На куццю
Перуна,
Маланню
Запрашала велічна.
I, ўдзячная за неспакой жыццю,
Ахвярна
Лучынкі скіпала вечарам.
Іскрынкі раздзьмухвала на далані,
Нібы ад мякіны адвейвала зерняты.
Штодня да агню, Да гарачыні
Былі і падумкі і вочы звернуты.
Ад дыму ў чалесніка цьмела чало,
Печ
Небу ўздавала пашану ахвярную.
I полымя болю маму ўзяло —
Растала, як папялінка, за хмарамі.
Каб на сівярах не марозна было,
Каб збілася з ног снегавеяў конніца,
Пакінула мне на зямлі Цяпло
Акуліна Андрэеўна —
Вогнепаклонніца…
1980
* * *
Мне дома цяжка заснуць,
Пакуль ува мне засынаюць
Неба, ад жаўранкаў ажаўранелае,
Што для мяне іх раней разбудзіла;
Нечапаныя вішні ў цвеце,
Якім нецярпіцца зірнуць у студню;
60 Рыгор Барадулін
Дзьмухаўцы-жаўтароцікі,
Ад вугольчыкаў пчолаў пякучыя;
Рэчка, дзе плёхае пранікам плотка,
Мыючы дзецям сваім кашулі;
Луг, дзе трава раскашуецца,
Як маладая чупрына мая даўно;
Мятлік гарачы, які раскрывае крылы,
Правяраючы недаверліва, ці ягоныя;
Лугавіна, што ператрасае пярыны з зімы, —
Аж завейна ад цёплага пер’я кнігавак;
I, вядома ж, абавязковы бусел, —
Ён па традыцыі даўняй
Мусіць мой сон пераксціць,
Як некалі гэта рабіла мама,
А цяпер яе дома няма.
Я чакаю, пакуль яны ўсе заснуць,
А пасля іх прашу, заклінаю ласкай:
Сноў маіх не мінаць анідзе —
З імі ўсюдых я дома буду…
1981
Трыпціх
Трохкутнік
выраю
высока.
Трыпутнік ласкаю прыціх.
Трывога зеўрыцца трохвока.
Век чалавечы,
Як трыпціх.
Світанне,
дзень
і змрок вячэрні,
Іх, трох,
Навечна час упрог.
Трыпціх пасеянага зерня.
Трыпціх —
Дол,
аралля,
нарог.
Вершы 61
Трыпціх крыжа,
Трыпціх жагнанняў,
Трыпціх расстайных
Трох дарог.
Трыпціх апошніх
Трох жаданняў.
Трыпціх —
калыска,
кут,
парог…
1982
Пах забытай раніцы
Распушыўшы комінаў хвасты,
Па сумётах крадуцца нясмела
Хаты,
Як заспаныя каты, —
Смажаніна смачна засквірчэла…
1982
Баравіна
Юрасю Свірку
Не багатая
На літцецерукоў,
Бы Гомельшчына,
Ды касматая
На сябрукоў
Бягомельшчына.
Небу
Хочацца набыцца
У стольным Бегамлі —
Чапурыцца
Мілавіцамі
Ды Вегамі.
Горка
Звозіла
62 Рыгор Барадулін
У гурбу
Санкі
Панчанкі.
Зорка
Позняя
Паэтаў позірк
Бачыла.
Лёс То спешваў, То ўздымаў
На горы роздуму, Ды запомнілася
Першая
Народнаму. Юрасёва
Маргавіца Ціхамірная
Вераснёва
Маладзіцаю
Падміргвае.
Поле восенню
Ўцякае ў лес
Палёўкаю.
Як увосні,
Спеў Алесеў Там галёкае.
Калі еду на радзіму,
Сум пагойдваючы,
Рады дыму
Ядлаўцоваму
Бягомельшчыны.
Баравіна,
Светлым ветрам
Перавітая,
На сяброў
І на паэтаў
Баравічная!
1982
Вершы 63
* * *
Не ведаючы тэорыі вольных вершаў,
Не чуўшы нічога
Пра факт існавання авангардызму,
Мама
Лісты мне пісала верлібрам
Без знакаў прыпынку,
Без абавязковых вялікіх літар.
Падчас у радок
Прарываліся самі рыфмы,
Як вецер зімовы ў комін Ці восеньскі той,
ІІІто далічваў лісты на яблыні.
А рыфмы не вытыркаліся вельмі,
Яны перагукваліся па сутнасці:
«Мой сынок, каласок, васілёк,
Баравое зеллейка,
Мой каласутанька…»
I ў кожным радку
Столькі было зямлі і неба,
Лесу і мурагу
I столькі мне добрага напрарочана,
I кожны радок
Быў да сэрца прытулены,
Што Біблію слова матулінага
Берагу,
Каб не сурочылі!
1982
З ва
й
н
ы
Вечны абразок
Пі горкую смела —
Вайна адгрымела.
Ный, скруха тупая,
На раны хапае
Чыгуначнага палатна.
Прыгруквалі колы:

Да д-дна!
64 Рыгор Барадулін
I чулі магнаты:
— Дукаты — дукаты!..
I чулі салдаты:
— Дахаты — дахаты!..
Круціліся колы,
Быў кожны вясёлы.
Вайна адсмылела
Чарговая,
А новая
Порах прыхоўвае…
1982
Толькі адно
Мы ўсмак наеліся эрзацу
I наслужыліся панам,
На мове роднай
Агрызацца —
Адно,
Што засталося нам!
1982
Цень Катула
Усіх астравоў і паўвостраваў свету
Жамчужынка, мой Сірміён1
, — хоць іх многа
Трымае Нептун і ў азёрах, і ў морах,
Як рады я шчасцю, што зноў цябе бачу…
Святкуй, Сірміён: гаспадар твой вярнуўся!
Зарагачыце ўсе, што ў доме ёсць, смехі!
Гай Валерый Катул
На водмель хваля ледзьве даплыве,
Далашчваючы слова «алеандры».
Гарлачыкі ў зыбучай мураве
Зашыліся ў зялёныя скафандры.
Вершы 65
Гадзіннікі на вежах па чарзе
Неадначасна паўтараюць:
— Гарда…
Тут асмялелым ямбам балазе —
Іх па-зямляцку абміне пагарда…
Як ад рыбацкіх скураных затул,
Ад сонных тоняў мусіць пахнуць цінай.
Безабаронна роспачны Катул
Выходзіць на спатканне да адзінай,
Што застанецца вечнасцю пасля,
А напачатку Клодыяй завецца.
Мелодыяй зялёнага галля
Вятрам нагорным круціць разгавецца.
Туман выводзіць свой ініцыял,
Вірамі веры крута завіроны.
Рым пакараць ідзе правінцыял
З пакуль што невядомае Вероны.
Ён з Цэзарам памірыцца яшчэ,
Прызнаны,
Потым на вякі забыты.
Ды ад вякоў нікуды не ўцячэ,
Капрызнай славе здаўшы ўсе іспыты.
Як новай эры хворае дзіця,
Сябе самога хоча ўчуць, упіра.
Верона не дазволіць забыцця
I пра сябе напомніць
Праз Шэкспіра.
З Катулам
Першарадасць, і дакор,
I смутку пажаданая прычына.
Ягоны цень
Плыве з бліжэйшых гор,
Каб ацяніць Еўропу аблачынна.
1983, возера Гарда
66 Рыгор Барадулін
Маладзічком
Спіць яшчэ хмурына дажджавая,
Што прамые да касцей зямлю.
Мне касаваротку дашывае
Мама,
Покуль я салодка сплю.
Сцежка выбегла за плот,
Чакае,
Каб са мной падацца бальшаком.
Прапануе вяз ля хаты з краю
Ахінуць зялёным башлыком…
З-за плячэй гадоў
Ён потым гляне,
Сум,
I не адступіцца, відаць.
Каб пасля падаць руку вяртанню,
Трэба развітанне прывітаць…
Лёг спакой на халадок атавы,
Выпусціў трывогу з рукаўцоў.
Маладзік прарэзаўся танклявы,
Быццам малады Міхась Стральцоў.
1983
Нарэшце
Маўчыць мудрэц — прыціх народ,
Маўчаць яго чарга.
Мудрэц адкрыў нарэшце рот,
І паўтарае ўвесь народ —
Мудрэц сказаў:
«Ага!»
1983
Вершы 67 Ліст у Зялёную Дуброву
Кастусю Цвірку
Даўно зайздрошчу, Кастусь, табе,
Бо нарадзіцца ў Зялёнай
Дуброве,
Дзе столькі шолаху ў кожным слове, Дзе рэха з зязюляю ў даўняй змове,
Не кожнаму доліць. Дасюль скрабе
Вясёлая зайздрасць. Табе лісты
Ідуць зялёныя з маладосці — Дуброва піша
I кліча ў госці
На сцежкі ўсцешнасці і мілосці, Дзе лесуны як сваты-браты.
Каля
Джэты,
Залатой гары,
Абсмаленыя кустанайскай спякотай,
Мы працавалі.
I ты з пяшчотай
Прыгадваў,
Як шэпча крыніца ўпотай,
Як рукі раскідвае Дуб стары.
Маўклівы бор
I гуклівы гай Цябе прымаюць,
Бо ты з
Дубровы,—
Нясе спагада кошык лазовы,
I раніца радасці ў перазовы
Ідзе, —
Забытую пагукай!
Ані засохнуць слоў карані,
Пакуль Дуброва твая зелянее,
Што засланяеш ад пуставею,
Плячо падстаўляеш падлётку-надзеі.
Зялёнага лісту Тваёй радні!
68 Рыгор Барадулін
Партрэт Уладзіміра Караткевіча
ў унтах з двума сабакамі
Каралішчавічы, 1965 год
Прысмірэлі дзве калматыя гурбіны на нагах,
Пабурэлі, як запыленыя фаліянты.
Брэху вольна ў прасторах,
Рэху мякка ў снягах,
Перасіплі вятры на таргах,
Перазяблі паляны…
Зюзя — як цёзка паганскага бога —
Мароз
Лічыць сваім
I вітае хвастом адпаведна.
У зборніках рыфму
Правярае на зуб усур’ёз.
А за сталом сам паэта —
Унты на нагах —
Усё, як сабака, ведае.
Зюзя смакуе цукеркі, выцягвае зубы з іх,
Як з гнёздаў штэпселі
некалі тэлефаністкі.
А ў паэта ў напамінальніцах запісных
Нумар тэлефона Музы1
і адрас унізе.
Рэкс з паважнасцю царскай
Сняжынкі есць на ляту,
Аб шарпак апякае, як аб вуголле, лапы.
Так непасрэдна радуецца свайму ж хвасту,
Аж бялюткія хмаркі бягуць
З ягонай разяўленай ляпы.
Зюзя і Рэкс з недаверам
Абнюхваюць унты,
Калі іх з прагулянкі лясной
Прыводзіць вяльможны паэта.
Гэтаксама снег даганялі
калісьці браты,
А цяпер на нагах дзень пры дні
Шукаюць сюжэты.
Вершы 69
Зноў паэта,
Наведаўшы сцішаныя лясы,
Над аблогай паперы
З ночы ў ноч уздымае паходні.
I ў азёрах вачэй
Пад сярпом схіляюцца каласы
I Хрыстос наважваецца
Прызямліцца ў Гародні…
1984
Жарт
Накрасаны адвечным пяром
Свой грукапіс
У хмаравецтва
Прыпёр пачатковец-гром,
Ды там, дзе каротка,
Ірвецца.
Хмарадактарша-імжаністка
Хмыркнула:
— Хворая ў нас машыністка,
А Ваш грамайскі граман наўрад
Перагрукаць згодзіцца град,
У яго не хапае рук
На перагрук…
1984
Веды
Малапісьменная
Паводле дадзеных глухіх анкет,
Мама смела
Ведала свет.
Дзіўлюся рознабаковасці ведаў
Маці —
Ведала, што да чаго
На небе,
У лузе,
У хаце.
70 Рыгор Барадулін
Ведала тэалогію —
На памяць малітвы шаптала:
Абнясі, Божа, тынам
Ад зямлі да неба,
Сахрані мяне, Божа,
Адныні давеку.
Ведала астраномію —
Па зорках дарогу шукала,
Калі пад страхой нябеснай
Перапёлкаю начавала.
Ведала аграномію —
Што сеяць,
Калі і дзе.
Ведала магію светлую —
Як словам дапамагчы бядзе.
Была і ўрачом дзіцячым,
І цвёрдым на руку ветэрынарам —
Цялят прымала,
Карову гарэлкай грэла,
Сына — адварам.
Ведала замовы
Ад вока злога,
Ведала,
Як нешта зварыць з нічога.
Калі ў печы ўсё дагарала,
Кацёл дакарала:
Чорт бы на цябе гаварыў,
Каб ты варыў
Заўсягды,
Як на Дзяды!
Была філолагам
З выключным слыхам —
Умела дзяліцца радасцю кволаю,
Цвяліцца з ліхам.
Умела ладзіць з ялінай калючай,
Са спёкай, з золлю.
Словы лушчыла,
Як у прыпол фасолю:
Вершы 71
Новае сітца,
Пакуль навісіцца,
А як навісіцца,
Дык і пад лаўкай наляжыцца.
Ведала міфалогію
Паганскае даўніны,
Старых святых, а ўсе яны,
Як і суседзі,
Малацілі і веялі
Зярняты спагады, надзеі,
Заклапочаныя, ды не хмурыя
Міколы ды
Юр’і,
Варвары ды Аўдакеі.
Хоць да Міколы,
Ні зімы, ні лета ніколі.
Нішто, што Варвары
Начы ўварвалі.
Праўда, маме
Шмат чаго не ставала:
Спаць не магла да святла,
На шарэнніку ўставала.
П’янела ад лебяды, ад кропу.
Яшчэ заблытвала
Прагноз гараскопу:
Застаўшыся з вайны ўдавою,
І жаўранкам была,
І савою.
Калі і еменкай і семенкай —
Паранка,
Устанеш раней за жаўранка.
Не раскруціўшы турботаў сувоі,
І ўдзень паляціш бяссоннай савою.
Яшчэ не ўмела ў горы хіліцца,
Яшчэ не ўмела
Маці хваліцца. Так і не спасцігла Цяжкой навукі —
Стаяць рукі ў бокі,
Сядзець склаўшы рукі.
72 Рыгор Барадулін
Пакуль рукі ёй не сашчапіла,
Пакуль адпачыць не ўзяла магіла.
Гэта і ў сшытку неба
Занатавана зорамі, —
Каб чытаў я да скону ў сораме,
Што не ведаю нічога без мамы,
Што без мамы
Я — непісьменны самы!
1984
Адлега
Чакае хмуры комін перакуру.
Дымок хмурынкі
Чэзне за лясамі.
Нацягнутая снегавеем скура
З цвікамі ледзяшоў
З страхі звісае.
1984
Маўчанне п

Партнёры — Кісларод
Партнёр — Цэнтр Кола
Партнёр — Сувеніры пра Беларусь
Партнёры — Трэці Сектар
Партнёр — Падароск
Партнёр — Будзьма
Партнёр — Viapol
Партнёр А-100
Кнігарня Логвінаў
Партнёр — Velcom па-беларуску
Партнёр — Лятучы ўніверсітэт
Партнёр — Галерэя Ў
Інфапартнёр — kniharnia.by
Інфапартнёр — Новы час
Інфа-партнёр — Разам
Інфа-партнёр knihi.by
Інфа-партнёр tuzin.fm
Інфапартнёры — ЭўраБеларусь
Інфапартнёры — Радыё Рацыя
Інфапартнёры — Нашыя Дзеткі
Інфапартнёр — Белсат