Пра курсы
ГАРАДЫ :


19.12.2015
ГРАМАТЫКА Словаўтваральныя нормы

powerpoint70 СПАМПУЙЦЕ ПРЭЗЕНТАЦЫЮ POWER POINT

word70 СПАМПУЙЦЕ ТЭОРЫЮ І ЗАДАННІ Ў WORD

word70 СПАМПУЙЦЕ РАЗДАТКУ Ў WORD

Кожная мова мае свае прадуктыўныя словаўтваральныя мадэлі, веданне якіх забяспечвае правільнасць маўлення. У нашай мове асноўнай прычынай парушэння словаўтваральных нормаў з’яўляецца ўплыў рускай мовы спачатку ў выніку афіцыйнай русіфікацыі 30-80-х гадоў, а сёння ў першую чаргу па прычыне інтэрферэнцыі ва ўмовах беларуска-рускага двухмоўя.

Выпадкі парушэння словаўтваральных нормаў:

1. Пашыранае ўжыванне назоўнікаў з не ўласцівым для нашай мовы суфіксам –цель-, які мае стараславянскае паходжанне і быў запазычаны рускай мовай, адкуль патрапіў і да нас:

не выхавацель – выхаваўца

не вадзіцель – кіроўца

не выключацель – выключальнік

не адправіцель – адпраўнік/ адпраўшчык

2. Назоўнікі з суфіксам –онак- (-ёнак-) у назвах маладых істот на месцы натуральнага для нас суфікса –ан- (-ян-):

не кацёнак – кацяня

не гусёнак – гусяня

У афіцыйнай мове замацаваліся такія русізмы-саветызмы, што парушаюць норму, як акцябронак, а таксама зубронак і арлёнак у назвах дзіцячых лагераў.

У множным ліку часта гэтыя назоўнікі памылкова ўжываюцца з суфіксам –ат- на месцы нашага суфікса –янят- (-анят-):

не кацяты – кацяняты

не гусяты — гусяняты

3. Ужыванне назоўнікаў жаночага роду з суфіксам –ш- кшталту дырэктарша, сакратарша, доктарша. У нашай мове яму адпавядае суфікс –к-, калі гаворка ідзе пра род дзейнасці ці прафесію жанчыны: дырэктарка, сакратарка, доктарка. Калі ж гаворка ідзе пра жонку чалавека, што з’яўляецца, напрыклад, дырэктарам, генералам або брыгадзірам, ужываецца суфікс –іх- (-ых-): дырэктарыха, генераліха, брыгадзірыха. Параўнай з Лявоніха – жонка Лявона.

4. Утварэнне прыналежных прыметнікаў жаночага роду з суфіксам –ав-/-ев- замест правільных –ін- (-ын-):

не цёткавы – цётчыны

не маткавы — матчыны

не Аленкавы – Аленчыны

не Галевы — Галіны

І наадварот, няправільнае ўжыванне прыналежных прыметнікаў мужчынскага роду з суфіксам –ін- (-ын-) замест патрэбнага –аў-/-еў-:

не бацькін – бацькаў

не дзядулін – дзядулеў

не Валодзін – Валодзеў

5. Пашыранае ўжыванне прыметнікаў лацінскага паходжання на –тыўны замест больш уласцівага нашай мове –цыйны:

не адміністратыўны – адміністрацыйны

не дэдуктыўны – дэдукцыйны

не меліяратыўны – меліярацыйны

6. Ужыванне дзеясловаў з суфіксам –ірава- (-ырава-), нямецкім па паходжанні, які патрапіў да нас праз рускую мову:

не прагназіраваць – прагназаваць

не аналізіраваць – аналізаваць

не іранізіраваць – іранізаваць

Аднак у шэрагу выпадкаў можа ўзнікаць непажаданая аманімія паміж словамі з суфіксам –ірава- і без яго: апаніраваць і апанаваць, буксіраваць і буксаваць, паніраваць і панаваць, а таксама ў вытворных ад іх назоўніках: суміраванне і сумаванне, маскіроўка і маскоўка. У такіх выпадках, згодна з правіламі сучаснага правапісу, трэба ўжываць словы з –ірава-. Аднак з’ява аманіміі ў прынцыпе не рэдкая і мове і ў большасці выпадкаў значэнне слова можа быць зразумелае з кантэксту:

Машыну буксавалі на тросе і Машына буксавала.

7. Прыметнікі з суфіксам –іяльн-/-янальн-, на месцы якіх варта ўжываць натуральныя для нас суфіксы –н- і –ав-:

не эмацыянальны – эмацыйны

не кантэкстуальны – кантэкстны ці кантэкставы

не тэкстуальны – тэкставы

8. Ужыванне дзеепрыметнікаў з суфіксамі -уч- (-юч-), -ач- (-яч-), –эм- (-ем-), -ім- (-ым-), неўласцівых нашай мове: чытаючы, нержавеючы, кампенсуемы. Сярод асноўных спосабаў замены нетыповых для нашай мовы дзеепрыметнікаў (пры перакладзе з рускай мовы):

Аднак трэба таксама адзначыць, што некаторыя  дзеепрыметнікі цяперашняга часу, страціўшы трыванне, стан і час, набылі якаснае значэнне і перайшлі ў прыметнікі: вучоны, любімы, невядомы, гаючы, неўміручы. У такім выпадку ніякіх абмежаванняў у іх ўжыванні няма.

Заданне

УВАГА! Каб пабачыць правільныя адказы, вылучыце курсорам вобласць побач з зорачкай!

Перакладзіце на беларускую мову:

Сочувствующий – *спачувальнік

Угрожающий – *пагрозлівы

Скользящий – *слізготны

Говорящий – *моўца

Выступающий – *выступоўца

Работящий – *працавіты

Выразитель – *выразнік

Метатель – *кідальнік

Рачитель – *руплівец

Заполнитель – *запаўняльнік

Теплоноситель – *цепланосьбіт

Властитель – *валадар

Лисёнок – *лісяня/ лісянё/лісянятка

Ежонок – *важаня/важанё/важанятка/важычаня/важычанё

Зубрята – *зубраняты

Бельчата – *ваверчаняты

Львята – *ільвяняты

Волчата – *ваўчаняты

Голубята – *галубяняты

Папин – *татаў

Бабушкин – *бабулін

Дядин – *дзядзькаў

Васин – *Васеў

Иллюстративный – *ілюстрацыйны

Интуитивный – *інтуіцыйны

Почтальонша – *паштальёнка

Маникюрша – *манікюрка

Поэтесса – *паэтка (паэтэса)

Лекторша – *лектарка

Тиражировать – *тыражаваць

Перефразировать – *перафразаваць

Профилировать – *прафіляваць

Паразитировать — *паразітаваць

Партнёры — Кісларод
Партнёр — Цэнтр Кола
Партнёр — Сувеніры пра Беларусь
Партнёры — Трэці Сектар
Партнёр — Падароск
Партнёр — Будзьма
Партнёр — Viapol
Партнёр А-100
Кнігарня Логвінаў
Партнёр — Velcom па-беларуску
Партнёр — Лятучы ўніверсітэт
Партнёр — Галерэя Ў
Інфапартнёр — kniharnia.by
Інфапартнёр — Новы час
Інфа-партнёр — Разам
Інфа-партнёр knihi.by
Інфа-партнёр tuzin.fm
Інфапартнёры — ЭўраБеларусь
Інфапартнёры — Радыё Рацыя
Інфапартнёры — Нашыя Дзеткі
Інфапартнёр — Белсат